Çanakkale Şehitlikleri Gezi Rehberi: Gelibolu Yarımadası'nda Gezilecek Yerler

Çanakkale şehitlikleri, Çanakkale Boğazı'nın Avrupa yakasındaki Gelibolu Yarımadası'nda, 1915 muharebelerinin yapıldığı kıyılara, vadilere ve sırtlara dağılmıştır. Yarımadanın güney ucundaki Seddülbahir'den kuzeydeki Anafartalar'a kadar uzanan bu alanda Türk şehitlikleri, anıtlar, kitabeler, kaleler, tabyalar, müzeler ve İtilaf askerlerine ait mezarlıklar yan yana bulunur.

Şehitlik, savaşta şehit düşenlerin defnedildiği ya da adlarının topluca anıldığı mezarlık alanıdır. Yarımadadaki şehitliklerin bir kısmı gerçek defin yeridir; bir kısmı ise şehitleri anmak için sonradan düzenlenmiş sembolik şehitliktir, yani orada şehitlerin yattığı anlamına gelmez. Bu ayrımı bilmek, rehberin anlattıklarını yerine oturtmanızı kolaylaştırır.

Alanı yöneten Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı'nın ziyaret sayfalarında 56 şehitlik ve anıt, 35 yabancı mezarlık ve anıt, 11 kale ve tabya ile 8 müze ve canlandırma alanı listelenir. Bir günde bunların hepsini görmek mümkün değildir. Bu yüzden rotayı belirleyen şey, seçtiğiniz programın durak sırasıdır.

Aşağıdaki tablo, Fazilet Turizm'in İzmir çıkışlı günübirlik Çanakkale turu programında yer alan başlıca durakları bölgeleriyle birlikte gösterir.

Gelibolu Yarımadası Tarihi Alanı nedir?

Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alanı, deniz ve kara muharebelerinin yapıldığı, sınırları kanuna ekli harita ve koordinat listesiyle çizilmiş koruma alanıdır. Yarımada 1973'te Bakanlar Kurulu kararıyla milli park olarak ayrılmıştı. 19 Haziran 2014'te kabul edilen 6546 sayılı Kanun bu milli park vasfını kaldırdı, alanı Tarihi Alan olarak belirledi ve Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı'nı bu alanda görevli ve yetkili kıldı.

Kanun'un amacı, alanın tarihî, kültürel ve manevi değerleri ile doğal dokusunun korunması, yaşatılması, tanıtılması ve gelecek kuşaklara aktarılmasıdır. Kanunda "Bakanlık" olarak Kültür ve Turizm Bakanlığı tanımlanır; alanın her ölçekteki planı Başkanlıkça hazırlanır ve Bakanlığın onayıyla yürürlüğe girer. Başkanlığın kurumsal sayfasına göre yarımadanın alanı 33.500 hektardır.

Alanda hangi tür yapılar bulunur?

Tabya, kıyıya ya da tepeye kurulan, top mevzilerinden oluşan savunma yapısıdır; Boğaz'daki tabyalar denizden gelecek saldırıya karşı yapılmıştır. Kitabe, bir olayı ya da kişiyi anmak için taşa veya mermere yazılmış yazıdır. Yarımadada muharebelerin yaşandığı pek çok noktaya, o noktada ne olduğunu anlatan kitabeler konmuştur.

Yabancı mezarlıklar ise İngiliz Milletler Topluluğu ve Fransa askerlerine ait mezarlıklardır. Tarihi Alan Başkanlığı bu mezarlıkları Türk şehitliklerinden ayrı bir başlık altında listeler. Bir kısmı, Conkbayırı'ndaki Yeni Zelanda Ulusal Anıtı'nda olduğu gibi, İngiliz Milletler Topluluğu Savaş Mezarlıkları Komisyonu (CWGC) tarafından yapılmıştır.

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Çanakkale Muharebeleri, 3 Kasım 1914 ile 9 Ocak 1916 arasında Çanakkale Boğazı ve Gelibolu Yarımadası'nda yapılan deniz ve kara muharebelerinin genel adıdır. Gezide göreceğiniz her şehitlik ve anıt bu takvimin bir anına bağlıdır. Tarihleri bilmek, gün boyu gördüğünüz durakları birbirine bağlamayı kolaylaştırır.

Tablodaki tarihlerden ikisi bugün de takvimde ayrı bir yer tutar. 18 Mart, İtilaf donanmasının Nusret mayın gemisinin döşediği mayınlara çarparak ağır kayıp verdiği ve çekilmek zorunda kaldığı gündür; 6546 sayılı Kanun'da "18 Mart Şehitleri Anma Günü ve Çanakkale Zaferi" adıyla geçer. 25 Nisan ise kara muharebelerinin başladığı gündür.

TDV İslâm Ansiklopedisi, 25 Nisan'da Mustafa Kemal'in 57. Alay'ı karşı taarruza geçirmesinin çıkarmanın durdurulmasında önemli rol oynadığını yazar. Ağustos 1915'teki Anafartalar ve Conkbayırı muharebelerinde de onun kumandasındaki kuvvetler İtilaf ilerleyişini durdurmuştur. Bu iki dönem, turun ikinci yarısında gezilen batı kıyısı ve sırtlardaki durakların konusudur.

Tablonun ilk satırları ise turun ilk yarısını anlatır. Boğaz'ın girişindeki kale ve tabyalar aylarca denizden bombalanmış, kara muharebeleri başladığında yarımadanın güney ucu Seddülbahir cephesi olarak bilinen uzun bir çarpışma alanına dönüşmüştür. Ayrıntılı bir okuma için TDV İslâm Ansiklopedisi'nin 8. cildindeki "Çanakkale Muharebeleri" maddesi ile Tarihi Alan Başkanlığı'nın ziyaret noktası sayfaları iki temel kaynaktır.

Çanakkale turu, Çanakkale şehitliklerini tek günde, ulaşım ve rehberlik dahil biçimde görmek isteyenler için düşünülmüş bir programdır. Feribot saatlerini, yarımadadaki yolları ve durak sırasını kendisi planlamak istemeyenler, tarihi yerinde bir rehberden dinlemek isteyenler ve şehitlerin kabrini ziyaret edip dua etmeyi amaçlayanlar bu yapıdan en çok yararlanan gruptur.

Programın İzmir çıkışlı olması, İzmir ve güzergâh üzerindeki misafirler için yolculuğu kolaylaştırır. Misafirler güzergâh noktalarından alınır ve dönüşte aynı noktalara bırakılır. Otel konaklaması yoktur; gidiş ve dönüş gece yapılır. Bu da ayrı bir izin günü almadan bir hafta sonuna sığan bir gezi anlamına gelir.

Program herkes için aynı derecede rahat değildir. Gece otobüste uyumakta zorlananlar, uzun süre oturunca ağrısı artanlar ve yokuşlu, toprak zeminli yollarda yürümekte güçlük çekenler için gün yorucu geçebilir. Bu durumdaysanız kayıttan önce ofisle konuşmanız, hangi duraklarda ne kadar yürüneceğini öğrenmeniz yerinde olur.

Bu tur size uygun olabilir, eğer:

• Çanakkale şehitliklerini ilk kez göreceksiniz ve başlıca durakları bir günde görmek istiyorsunuz.
• Yarımadada araç kullanmak, park yeri aramak ve feribot sırası beklemek istemiyorsunuz.
• Tarihi durak durak bir rehberden dinlemek istiyorsunuz.
• Hafta içi izin almadan, hafta sonuna sığan bir gezi arıyorsunuz.
• Gece yolculuğunu ve uzun bir gezi gününü fiziksel olarak kaldırabileceğinizi düşünüyorsunuz.

Gece yolculuğu size ağır geliyorsa, geceyi otelde geçiren bir yurt içi program daha uygun olabilir. Örneğin Konya Mevlana turu iki gün sürer; konaklama ve otelde kahvaltı programa dahildir. Fazilet Turizm'in yurt içi programlarını yurt içi turlar sayfasında, yurt içi ve yurt dışı bütün programları tur programları sayfasında görebilirsiniz.

Fazilet Turizm'in günübirlik Çanakkale turu cumartesi akşamı saat 23:00'da İzmir'den hareketle başlar, pazar günü yarımadada geçer ve aynı akşam saat 23:00 civarında İzmir'de sona erer. Program sayfasında süre "1 gece 1 gündüz" olarak yazılır ve akış aşağıdaki sırayla ilerler.

Programda ara durakların saati verilmez; sıralama yarımadadaki yol güzergâhını izler. Durakta geçirilen süreler o günün trafiğine, hava koşullarına ve grubun temposuna göre değişebilir.

Gece yolculuğu ve gemiyle Boğaz geçişi

Yolculuk, yolcu sayısına göre 403 Mercedes SAFİR MAN, 19+1 Mercedes ya da 27 kişilik Sultan küçük otobüsle yapılır. İzmir'den Çanakkale'ye varış sabah saat 04:00'tür; yolculuğun büyük kısmı gece geçer. Boyun yastığı, ince bir hırka ya da şal ve kulak tıkacı bu bölümü kolaylaştırır.

Çanakkale'de Boğaz'ın karşı yakasına gemiyle geçilir. Çanakkale–Eceabat ve Çanakkale–Kilitbahir arasında GESTAŞ'ın Boğaz hatları çalışır; işletmeci, sefer saatlerinin ve sefer durumunun yoğunluğa göre değişebileceğini belirtir. Programda geçişle birlikte sabah namazı da yer alır. Kendi aracıyla gidenler için Lapseki ile Gelibolu arasındaki 1915 Çanakkale Köprüsü de bir seçenektir; turda ise geçiş gemiyle yapılır.

Yarımadada geçen gün

Karşıya geçtikten sonra saat 06:30'da Kilitbahir'de sabah kahvaltısı yapılır ve kahvaltı fiyata dahildir. Gezi Kilitbahir Kalesi'yle başlar, yarımadanın güneyindeki Seddülbahir cephesine iner, oradan batı kıyısına ve sırtlara çıkar. Kabatepe'den sonra Eceabat'a varılır; yaklaşık bir saatlik dinlenme ve serbest zamanın ardından saat 18:00'de dönüş yoluna çıkılır.

Kahvaltıdan dönüşe kadar geçen süre yaklaşık on bir buçuk saattir ve bunun yaklaşık bir saati Eceabat'taki serbest zamandır. Dahil hizmetler listesinde kahvaltı yer alır, öğle yemeği listede geçmez. Gün içinde yemek ihtiyacınızı nasıl karşılayacağınızı kayıt sırasında sormanız, yanınıza atıştırmalık ve su almanız iyi olur.

Fiyata dahil olanlar ve olmayanlar

Program sayfasında fiyat ve planlanmış kalkış tarihleri yayımlanmaz; ikisi için de ofisin aranması istenir. Güncel bilgi için iletişim sayfasındaki kanalları kullanabilir ya da rezervasyon talebi bırakabilirsiniz. Fazilet Turizm A Grubu seyahat acentasıdır; TÜRSAB belge numarası A-4593'tür ve belgeler belgelerimiz sayfasında yer alır.

Kilitbahir Kalesi, Çanakkale Boğazı'nın en dar yerinde Fatih Sultan Mehmet'in 1462-63 yıllarında yaptırdığı kaledir ve günübirlik turun ilk gezi durağıdır. Kilitbahir'in güneyindeki Rumeli Mecidiye Tabyası ise 18 Mart 1915'te İtilaf donanmasının ateşi altında 16 erin şehit düştüğü bataryadır; Seyit Onbaşı heykeli buradadır.

Kilitbahir Kalesi: "denizin kilidi"

Kalenin adının, "denizin kilidi" anlamına gelen Kilid-ül Bahir olduğu bilinir. Tarihi Alan Başkanlığı, havadan görünüşünün yonca yaprağına benzetildiğini belirtir. Kale, Anadolu yakasındaki Kal'a-i Sultaniye (Çimenlik Kalesi) ile karşılıklı yapılmıştır. İki kalenin top ateşi kesiştiği için Boğaz'da topların ulaşamadığı ölü alan kalmaz.

Kale yüzyıllar içinde birkaç kez elden geçirilmiştir. Kanuni Sultan Süleyman 1541'de güney kısmı çevreleyen bir sur duvarı ile Sarıkule'yi ekletmiş; Sultan Abdülaziz 1870'te, II. Abdülhamid 1893-1894'te onarım yaptırmıştır. Kale 2011-2013 yıllarında yeniden restore edilmiştir.

Kilitbahir Kale Müzesi, Başkanlığın müzeler listesinde yer alır. Müze ve ören yeri girişleri tur fiyatına dahil değildir; kaleyi içeriden gezmek isterseniz giriş için ayrıca ödeme yapmanız gerekebilir.

Rumeli Mecidiye Tabyası ve Seyit Onbaşı

Rumeli Mecidiye Tabyası, II. Abdülhamit döneminde yapılmış, altı topla donatılmış bir bataryadır. 18 Mart 1915 Boğaz Muharebesi'nde İtilaf donanmasının ateşiyle topların bulunduğu platformlar isabet almış, bataryada görevli 16 er şehit olmuştur. Şehitler toplu olarak bu alana gömülmüş, alan 1919'da "Mecidiye Şehitliği" olarak düzenlenmiştir.

Tabyanın girişindeki anıtın kitabesinde, 18 Mart'ta burada şehit olan Ispartalı Ali Çavuş, İvrindili İsmail oğlu Mehmet, Mustafa oğlu Süleyman ve 13 arkadaşının burada yattığı yazılıdır. Anıtın hemen yanında, İngiliz donanmasının 19 Şubat 1807'de Boğaz'ı geçmesi üzerine idam edilen Boğaz Muhafızı Feyzi Efendi'nin mezarı bulunur; mezar 1980'de Kilitbahir'den buraya nakledilmiştir.

Tabya, Seyit Onbaşı'nın adıyla özdeşleşmiştir. Tarihi Alan Başkanlığı'na göre Seyit Onbaşı 1889'da Havran'a bağlı Manastır köyünde doğmuş, 1914'te Çanakkale Müstahkem Mevkii'nde ağır topçu neferi olarak askerliğe başlamıştır. 1934'te Soyadı Kanunu ile "Çabuk" soyadını almış, 1 Aralık 1939'da zatürre nedeniyle vefat etmiştir; mezarı kendi köyündedir.

Tabyadaki heykel, Seyit Onbaşı'nın bu noktadaki kahramanlığını simgelemek için yapılmıştır. Halk arasında anlatılan hikâyede, onun ağır top mermisini sırtında taşıyarak topa sürdüğü aktarılır. Mecidiye Tabyası'nın deniz tarafında, yol kenarında heykeltıraş Hüseyin Anka Özkan'ın yaptığı ikinci bir Seyit Onbaşı heykeli daha vardır.

Seddülbahir cephesinin gerisindeki Havuzlar, Soğanlıdere, Şahindere ve Sargıyeri şehitlikleri, savaş sırasında yaralıların taşındığı sargı yerleri ve sahra hastanelerinin çevresinde oluşmuş defin alanlarıdır. Bu şehitliklerin bir kısmı Tarihi Alan Başkanlığı tarafından "gerçek şüheda kabristanı", yani şehitlerin gerçekten yattığı yer olarak tanımlanır.

Sargı yeri, cephenin hemen gerisinde yaralılara ilk müdahalenin yapıldığı tedavi noktasıdır. Seddülbahir cephesinde vadilerin düşman ateşine kapalı kısımları bu iş için kullanılmış, burada tedavi edilirken şehit düşen askerler de çevreye defnedilmiştir. Bu bölümde göreceğiniz şehitliklerin çoğu bu yüzden dere vadilerinin içindedir.

Havuzlar Şehitliği

Havuzlar Şehitliği ve Anıtı, yol ile deniz kıyısı arasında yer alır ve 1961'de Çanakkale Şehitleri Yardım Derneği tarafından yapılmıştır; 2013'te restore edilmiştir. Anıt üzerindeki kitabelerde Kerevizdere bölgesinde şehit düşen askerlerin adları anılır. Şehitliğe varmadan, yolun sağında Halil Paşa Çeşmesi bulunur; karşısındaki mermer kitabelerde cepheye giden askerlere ait Osmanlıca yazılar vardır.

Soğanlıdere ve Şahindere şehitlikleri

Soğanlıdere Vadisi, düşman taarruzlarına kapalı konumu nedeniyle Seddülbahir cephesinin en önemli lojistik destek merkezi olmuştur. Tarihi Alan Başkanlığı'na göre vadide dört tümen hastanesi ile Güney Grubu Komutanlığı'nın erzak ve ambar depoları bulunmuştur. Soğanlıdere Şehitliği, bu hastanelerde tedavi edilirken şehit olan askerlerin yattığı yerdir; ay ve yıldız biçimindeki anıtın altındaki alan gerçek şehitlik olarak çevrelenmiştir.

Şehitliğe varmadan yolun sağında görülen yıkık yapı, Seddülbahir cephesinin ilk revirlerinden olan ve sonradan sahra hastanesine dönüştürülen Melek Hanım Reviri'dir. Biraz ileride, Çınarlıdere'nin hemen üstündeki Şahindere Şehitliği'nde, isimleri tespit edilen yaklaşık 2.000 şehit yatar. Burada 1., 2., 5., 6., 7., 10. ve 11. tümenlerin alaylarından, Seddülbahir, Kerevizdere ve Kirte muharebelerinde şehit düşenlerin bir kısmı defnedilmiştir.

Alçıtepe, Zığındere ve Sargıyeri

Programın bir sonraki bölümü Alçıtepe köyü ve Zığındere'dir. Kirte, Alçıtepe köyünün savaş dönemindeki adıdır ve bu çevrede yapılan muharebeler Kirte muharebeleri olarak bilinir. Alçıtepe'de Başkanlığın "1915 Siper ve Hilal-i Ahmer Hastanesi Canlandırma Alanı" da bulunur; burada cephe ve cephe gerisinde yaşananlar ses destekli görsel sergilemelerle anlatılır.

Sargıyeri Şehitliği, Alçıtepe köyünün yaklaşık 800 metre batısında, Zığındere Vadisi'nin içindedir. Tarihi Alan Başkanlığı, bölgenin sahra hastanesi olarak işaretli olmasına rağmen 28 Haziran 1915'te ağır bombardımana uğradığını ve zayiatın ağır olduğunu belirtir. Şehitlik 1945'te yapılmış, 1992 ve 2013'te yeniden düzenlenmiştir; 385 mezar taşı bulunur.

Aynı yol üzerinde, Sargıyeri'ne varmadan, Başkanlığın "Son Ok Anıtı" olarak tanıttığı ve üzerinde "7 Haziran 1915" yazan anıt yer alır. Program bu bölümde "Üçok Anıtı" adıyla bir durak da sayar; bu durağın hikâyesini sahada rehberden dinleyebilirsiniz.

Seddülbahir Kalesi, yarımadanın güney ucunda Boğaz'ın girişini savunmak için 1659'da yaptırılmış kaledir; hemen batısındaki Ertuğrul Koyu'nda bulunan Yahya Çavuş Şehitliği ise 25 Nisan 1915 çıkarmasına karşı verilen direnişi anar. Bu üç durak, turun güney ucundaki en yoğun bölümüdür.

Seddülbahir Kalesi

Tarihi Alan Başkanlığı'na göre kale, IV. Mehmet'in annesi Hatice Turhan Sultan tarafından yaptırılmıştır. Venediklilerle Girit üzerindeki savaşın yeniden başlaması ve Kilitbahir ile Kal'a-i Sultaniye'nin yetersiz görülmesi inşa kararında etkili olmuştur. Karşısında, Anadolu yakasında Kumkale bulunur; iki kale birlikte Boğaz'ın ilk savunma hattını oluşturmak üzere tasarlanmıştır.

Kale, Çanakkale Muharebeleri'nde 12 topla savunmaya katılmıştır. 3 Kasım 1914'te İtilaf gemilerince bombalanmış ve Türk tarafı ilk şehitlerini bu saldırıda vermiştir. 19 ve 25 Şubat 1915'teki saldırılarla kale etkisiz hâle getirilmiş, 26 Nisan 1915'te İngilizler, 27 Nisan 1915'te Fransızlar kaleyi ele geçirmiştir.

Ertuğrul Tabyası ve Yahya Çavuş

Ertuğrul Tabyası, Seddülbahir köyünün batısında, Gözcü Baba Tepesi üzerinde denize dönük olarak yapılmıştır. II. Abdülhamit döneminde, Asaf Paşa'nın çalışmalarıyla yaptırılan tabya iki uzun namlulu Krupp topuyla donatılmıştı; toplardan birine ait parçalar bugün tabyadaki yerinde durur. Tabya 19-25 Şubat 1915'te yoğun bombardımana tutulmuş, 18 Mart öncesinde etkisiz hâle gelmiştir.

Yahya Çavuş Şehitliği ve Anıtı, Ertuğrul Tabyası'nın karşısındadır ve 1992'de Kültür Bakanlığı tarafından yaptırılmıştır. 25 Nisan 1915'te Ertuğrul Koyu'nu savunan 9. Tümen'in 26. Alay'ının 3. Taburu'na bağlı birlikler, İngiliz 29. Tümeni'nin sahil boyunca yaklaşık 5 kilometrelik taarruzunu durdurmuş, İngilizlerin hedeflediği Alçıtepe'ye ulaşmasını engellemiştir.

Taburun 10. Bölüğü'nden Ezineli Yahya Çavuş, bölük komutanı Yüzbaşı Hüseyin Hüsnü Bey şehit düştükten sonra komutayı devralmıştır. Şehitlikteki büyük kitabede 148 şehidin adı yazılıdır; kitabenin önündeki Türkiye motifi üzerinde 67 sembolik mezar taşı bulunur. Şehitlik sınırları içinde korunmuş ön saf Türk siperleri de görülebilir.

Seddülbahir'den sonra rota Morto Koyu'na ve koyun üstündeki Şehitler Abidesi'ne yönelir. Programda bu bölüm "Morto Koyu, Büyük Anıt (Abide)" olarak geçer.

Çanakkale Şehitler Abidesi, Morto Koyu'na bakan Eskihisarlık Burnu'nda yükselen ve Tarihi Alan Başkanlığı'na göre yarımadanın en çok ziyaret edilen noktası olan anıttır. Abidenin arkasındaki sembolik şehitlikte, Çanakkale muharebelerinde şehit düşen ve isimleri tespit edilebilen 59.408 şehidin adı bulunur.

Abide için açılan proje yarışmasında 37 proje arasından Doğan Erginbaş, İsmail Utkular ve Feridun Kip'in projesi seçilmiştir. Temeli 17 Nisan 1954'te atılan abide, İkinci Anafartalar Zaferi'nin 45. yıldönümü olan 21 Ağustos 1960'ta ziyarete açılmıştır. Mimar Erginbaş'a göre abide, farklı coğrafyalardan gelen şehitlerin toplu olarak göğe yükselişini temsil eder; ayaklarının üzerinde muharebe anlarını yansıtan rölyefler vardır.

Rölyef, bir yüzey üzerine kabartma olarak işlenmiş resim ya da sahnedir. Abidenin arkasındaki sembolik şehitlik 2007'de ziyarete açılmıştır ve önündeki rölyef 45 metre uzunluğundadır. Sembolik şehitliğin başlangıç bölümünde bir meçhul asker mezarı bulunur; yakınındaki mermer kitabede Mustafa Kemal Atatürk'ün 1934'te İtilaf askerleri için söylediği sözler yazılıdır.

Abidenin bir hikâyesi de 2003'e uzanır. Tarihi Alan Başkanlığı'na göre Arıburnu muharebelerinden sonra bir Anzak askerinin Avustralya'ya götürdüğü ifade edilen, bir Türk askerine ait kafatası 10 Mart 2003'te Türkiye'ye teslim edilmiş ve 18 Mart 2003'te resmî törenle bugünkü yerine defnedilmiştir.

Her yıl 18 Mart'ta abidenin tören alanında, ülkenin dört bir yanından gelen vatandaşların ve devlet erkânının katıldığı anma merasimleri düzenlenir. Ailenizde Çanakkale'de şehit düşmüş biri varsa, sembolik şehitlikteki isimler arasında onun adını aramak isteyebilirsiniz; bunun için abidede ayıracağınız zamanı rehberle önceden konuşmanız iyi olur.

Kabatepe–Conkbayırı yolu üzerindeki 57. Alay Şehitliği, 25 Nisan 1915'te Arıburnu'na çıkan Anzak birliklerini ilk karşılayan ve Mustafa Kemal'in emriyle karşı taarruza geçen 57. Piyade Alayı'nın anısına yapılmış sembolik şehitliktir. Tarihi Alan Başkanlığı'na göre alay, Yarbay Hüseyin Avni Bey'in komutasında, 19. Tümen'e bağlı olarak savaşmıştır.

Mustafa Kemal'in bu alaya verdiği emir, "Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum" sözüyle hafızalara yerleşmiştir. Başkanlık, yabancı askerlerin alayın savaştığı bu yere "Satranç Tahtası" adını verdiğini aktarır. Turun bu durağı, pek çok ziyaretçi için günün en duygusal anlarından biridir; burada acele etmeden zaman ayırmak gezinin anlamını değiştirir.

Bugünkü şehitlik 12 Aralık 1992'de Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından, Mimar Nejat Dinçel'in projesiyle yapılmıştır. Kabatepe–Conkbayırı yolunun kenarında, Kılıçbayır'ın güney ucundadır. Başkanlık bu şehitliğin sembolik olduğunu, gerçek şehitliğin Bomba Sırtı'nın güney ucunda, Çataldere Vadisi'nde bulunduğunu belirtir; programda Bomba Sırtı'nın da adı geçer.

Şehitlik şadırvan, açık namazgâh, ana mezarlık ve anıt bölümlerinden oluşur. Girişte, Hüseyin Kaçmaz'ın torunuyla el ele tutuştuğu bronz heykel durur. Doğu duvarında 25 Nisan 1915'teki karşı taarruzu anlatan yaklaşık 45 metrekarelik bir rölyef, kuzey duvarında ise 57. Alay şehitlerinin isimlerinin yazılı olduğu mermer plakalar bulunur.

Şadırvan ve açık namazgâh, gün içinde namaz vaktine denk gelen ziyaretçiler için pratik bir imkân sunar. Abdest alıp namaz kılmak isterseniz bunu durağa varmadan rehbere söylemeniz, grubun bekleme süresini planlamayı kolaylaştırır. Tarihi Alan Başkanlığı'nın listesinde ayrıca Yarbay Hüseyin Avni Bey Şehitliği de ayrı bir ziyaret noktası olarak yer alır.

Arıburnu ve Anzak Koyu, 25 Nisan 1915'te Anzak birliklerinin karaya çıktığı batı kıyısıdır; burada Atatürk'ün 1934 tarihli mesajını taşıyan kitabe, Arıburnu Mezarlığı ve sırtlara çıkan yol üzerinde Mehmetçiğe Derin Saygı Anıtı bulunur. Programda bu bölüm "Anzakların Anıtı, Anzak Köyü ve Anzak Mezarlığı" ile "Arıburnu yarları" ve "Mehmetçiğe Saygı Anıtı" olarak geçer.

Anzak, Birinci Dünya Savaşı'nda Avustralya ve Yeni Zelanda askerlerinden kurulan kolordunun İngilizce adının baş harflerinden oluşan addır. Tarihi Alan Başkanlığı'na göre Avustralyalı askerler 25 Nisan 1915'te sandallarla ilk olarak bu koya çıkmıştır.

Anzak Koyu Kitabesi ve Arıburnu Mezarlığı

Anzak Koyu Kitabesi, koyun bitiminde, Arıburnu Mezarlığı'nın hemen yanındadır. Kitabede, Atatürk'ün 1934'te yazdığı ve dönemin İçişleri Bakanı aracılığıyla duyurulduğu bilinen mesaj yer alır. Mesaj "Bu memleketin toprakları üzerinde kanlarını döken kahramanlar!" diye başlar; bu topraklarda yatan yabancı askerlerin Mehmetçiklerle yan yana yattığını söyler, şehit annelerine gözyaşlarını dindirmelerini ve bu askerlerin artık Türkiye'nin evlatları sayıldığını bildirir.

Arıburnu Mezarlığı, Anzak Koyu'nun kuzey ucunda, savaş sırasında Türk gözcülerinin hâkim olduğu bir noktaya kurulmuştur. 1.270 metrekarelik alanda Tarihi Alan Başkanlığı'nın verdiği dökümle 151 Avustralyalı, 35 Yeni Zelandalı, 27 Birleşik Krallık, 3 Hindistan ve 1 Malta askeri ile birliği belirlenemeyen 37 asker yatar; ayrıca 5 özel anıt bulunur.

Mehmetçiğe Derin Saygı Anıtı

Programda "Mehmetçiğe Saygı Anıtı" olarak geçen heykel, Başkanlığın "Mehmetçiğe Derin Saygı Anıtı" adıyla tanıttığı anıttır. Kabatepe–Conkbayırı yolu üzerinde, Albayrak Sırtı'nda, yolun sağındadır ve 1992'de Kültür Bakanlığı Güzel Sanatlar Genel Müdürlüğü tarafından yaptırılmıştır.

Anıt, yaralı bir Avustralya subayını kendi siperlerine taşıyan bir Türk askerini canlandırır. Kitabesinde, eski Avustralya Genel Valisi Lord Casey'e atfedilen ve Mehmetçiğin cesaretine duyulan saygıyı anlatan 1967 tarihli bir söz yer alır.

Yabancı mezarlıklarda da Türk şehitliklerinde olduğu gibi sessiz ve ölçülü davranmak beklenir. Mezar taşlarının üzerine basmamak, çim alanlara ve çiçeklere zarar vermemek, fotoğraf çekerken başka ziyaretçilerin anma anını bölmemek, bu alanların herkes için bir mezarlık olduğunu hatırlatan basit kurallardır.

Conkbayırı, Ağustos 1915'te Anafartalar Grup Komutanı Albay Mustafa Kemal'in 10 Ağustos süngü taarruzunu yönettiği sırttır; Kanlısırt ve Bomba Sırtı ise Arıburnu cephesinde çarpışmaların yaşandığı mevzilerdir; 57. Alay'ın gerçek şehitliği de Bomba Sırtı'nın güney ucundadır. Programın bu bölümünde 261 Rakımlı Tepe, Anafartalar, siperler ve Arıburnu yarları da sayılır.

Tarihi Alan Başkanlığı Conkbayırı'nı, Conk Tepesi'nden güneybatıya uzanan ve Düztepe'nin kuzeyindeki Kemal Dere'de sona eren yamaç olarak tanımlar. Sırtın üzerinde Conkbayırı Atatürk Zafer Anıtı yer alır. Bronz heykel 1993'te Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yaptırılmış, 2015'te Başkanlık tarafından restore edilmiştir; Conkbayırı'ndaki en yeni anıttır.

Atatürk'ün saatinin parçalandığı yer

Anıtın yakınında, 4 top güllesi ve bir levhayla işaretlenmiş küçük bir nokta vardır. Tarihi Alan Başkanlığı'na göre 10 Ağustos 1915'te Conkbayırı süngü taarruzunu yöneten Albay Mustafa Kemal'in göğsüne bir şarapnel misketi isabet etmiş, sağ göğüs cebindeki saat sayesinde ölümden kurtulmuştur. Şarapnel, içi küçük bilyelerle dolu, havada patlayarak çevresine misket saçan top mermisidir.

Yeni Zelanda Ulusal Anıtı

Conk Tepesi'nin üzerinde, yarımadadaki Yeni Zelanda anıtlarının en belirgini olan Yeni Zelanda Ulusal Anıtı yükselir. CWGC tarafından 1925'te, Yeni Zelandalı mimar S. Hurst Seager'ın tasarımıyla yapılan anıt 8 Ağustos 1915'in anısınadır. Alçak taş duvarında, 1915'te ölen ve mezarı bilinmeyen 856 askerin adı yazılıdır; her yıl 25 Nisan'da Anzak Günü dolayısıyla burada da anma töreni düzenlenir.

Kanlısırt Kitabesi

Kanlısırt Kitabesi, Kabatepe–Conkbayırı yolunun sağında, Kanlısırt'ın doğu ucundadır ve 6-7 Ağustos 1915 muharebelerini anlatır. Kitabeye göre Kanlısırt'a yapılan taarruzun asıl hedefi Conkbayırı'na ulaşmaktı ve tünellerden, ağır bombardıman altında yapılan saldırıyla Kanlısırt siperleri kaybedildi. Bu çarpışmalarda 16. Tümen 1.520 şehit ve 4.750 yaralı vermiştir.

Duraklar arasında araçla gidilir; anıt ve kitabelerin çevresi yürüyerek gezilir. Conkbayırı yarımadanın yüksek noktalarından biri olduğu için rüzgâr kıyıya göre sert olabilir; ince bir rüzgârlık bu durak için çantada bulunsun.

Kabatepe, yarımadanın batı kıyısındaki liman mevkiidir ve günübirlik turda Eceabat'a dönmeden önceki son gezi durağıdır. Tarihi Alan Başkanlığı'nın Çanakkale Destanı Tanıtım Merkezi de Kabatepe Limanı mevkiinde bulunur.

Başkanlığa göre merkez 7 Haziran 2012'de açılmıştır ve 8.600 metrekarelik bir yapıdır. Merkezde 11 gösterim salonu, iki katlı Savaş Malzemeleri Sergi Salonu ve teknik birimler bulunur. Salonlarda Çanakkale Savaşları'nın önemli anları simülasyon teknikleriyle anlatılır; gösterimler toplam 60 dakika sürer.

Merkeze giriş ücretlidir ve bilet uygulaması vardır. Her seans en fazla 50 kişiyle sınırlıdır ve boş seans bulunabilmesi için önceden rezervasyon yaptırılması önerilir. Turun program sayfasında Kabatepe bir durak olarak geçer, ancak merkeze giriş ayrıca belirtilmez ve müze girişleri fiyata dahil değildir; bu durakta neler yapılacağını kayıt sırasında sormanız iyi olur.

Başkanlığın müzeler listesinde Kilitbahir Kale Müzesi, Namazgâh Tabyası Müzesi, Alçıtepe'deki canlandırma alanı ve Anadolu yakasındaki Anadolu Hamidiye Tabyası Çanakkale Savaşları Tarih Müzesi de yer alır. Yarımadaya ikinci kez gelecek ya da bölgede birkaç gün kalacak ziyaretçiler için bu müzeler, günübirlik turda görülemeyen ayrıntıları tamamlar.

Şehitlik ziyareti, Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu'nun dinen tavsiye edildiğini belirttiği kabir ziyaretinin bir biçimidir: ziyaretçi selam verir, dua eder, dilerse Kur'an okuyup sevabını bağışlar ve ölümü hatırlayarak ibret alır. Kurul, ziyaretin amacını ahireti hatırlamak ve dünyanın geçici olduğunu düşünmek olarak açıklar.

Selam ve dua

Din İşleri Yüksek Kurulu'nun fetvasında, Hz. Peygamber'in Bakî' kabristanında okuduğu dua örnek gösterilir. Fetvada aktarılan anlamıyla bu dua şöyledir: "Müminler yurdunun sakinleri, sizlere selâm olsun. İnşaallah biz de size katılacağız." Fetva bu rivayet için Müslim, Cenâiz, 102 (974) kaynağını gösterir.

Ölüler için dua etmek ve Kur'an okuyup sevabını oradakilerin ruhlarına bağışlamak da fetvada uygun görülür. Fetva belirli bir sure adı vermez; bildiğiniz sure ve dualarla şehitler için dua edebilirsiniz. Şehitlik, kişinin kendi ölümünü ve vatan için canını verenlerin fedakârlığını birlikte düşündüğü bir yer olduğu için sessiz bir dua anı ziyaretin özüdür.

Kur'an-ı Kerim'de şehitlerin durumuna dair açık bir ifade vardır. Âl-i İmrân suresinin 169. ayetinde, Allah yolunda öldürülenlerin ölü sanılmaması gerektiği, onların Rableri katında diri oldukları ve rızıklandırıldıkları bildirilir. Ayetin mealini Diyanet'in Kur'an-ı Kerim portalında okuyabilirsiniz.

Kaçınılması gerekenler

Din İşleri Yüksek Kurulu, kabir ziyaretinde tevhid anlayışıyla bağdaşmayan bazı davranışları açıkça sayar:

• Kabrin başında yüksek sesle ağlamak ve gürültü yapmak
• Kabrin parmaklık ve taşlarını öpmek, onlara sarılmak
• Kabirde yatanlardan medet ummak, dilek dilemek
• Ziyareti dinî bir vecibe gibi görmek
• Bez bağlamak, mum yakmak, kurban kesmek, yiyecek dağıtarak yardım dilemek

Bunlara şehitliklere özgü birkaç pratik nezaket kuralı eklenebilir. Mezarların üzerine basmamak, mezar taşlarına yaslanmamak, şehitlik içinde yüksek sesle konuşmamak ve telefonla müzik ya da video açmamak, diğer ziyaretçilerin dua anına saygının gereğidir. Mezar taşlarının üzerine çıkarak ya da poz vererek fotoğraf çekmek bu mekânın anlamıyla bağdaşmaz.

Kadınlar ve şehitlik ziyareti

Din İşleri Yüksek Kurulu'na göre kadınlar dahil bütün Müslümanlar kabirleri ziyaret edebilir. Kurul, Hz. Peygamber'in önce yasakladığı kabir ziyaretine sonra "Size kabir ziyaretini yasaklamıştım. Artık kabirleri ziyaret edebilirsiniz." sözüyle izin verdiğini aktarır ve bu rivayet için Müslim, Cenâiz, 106 ve 108 (976, 977) kaynaklarını gösterir.

Kurul'un 12.07.2017 tarihli bir başka fetvasına göre âdet hâlindeki kadınların kabir ziyareti yapması, dua etmesi ve dua niyetiyle ezberden dua ayetlerini okuması caizdir. Bu fetvalar Diyanet'in görüşünü yansıtır; konu mezheplere göre farklılık gösterebilir ve sorunuz varsa müftülüğe danışabilirsiniz.

Gelibolu Yarımadası Tarihi Alanı'nda 6546 sayılı Kanun'un 12. maddesine göre belirlenen yerler dışında gecelemek, izin verilen yerler dışında alkollü içki tüketmek, belirlenen yerler dışında ateş yakmak ve sönmemiş sigara atmak yasaktır. Başkanlığın giriş yönergesine göre ise 18 yaş ve altındaki ile 65 yaş ve üstündeki T.C. vatandaşları başta olmak üzere bazı gruplar, Başkanlığın idaresindeki yerlere ücretsiz girer.

Son kontrol: 09.11.2026. Kurallar ve giriş koşulları değişebilir; ziyaretten önce Tarihi Alan Başkanlığı'nın duyurularını kontrol edin.

Kanundaki yasaklar ve yangın riski

Kanunun 12. maddesi, alanda yasak olan davranışları şöyle sayar:

• Belirlenen yerlerden başka yerde gecelemek
• Mevzuatın izin verdiği yerler dışında alkollü içki tüketmek
• Belirlenen yerler dışında ateş yakmak ya da izin verilen yerde yakılan ateşi söndürmeden ayrılmak
• Sönmemiş sigara veya her türlü yakıcı madde atmak

Gecelemek, alkol ve ateş yakmayla ilgili yasaklara uymayanlar için idari para cezası öngörülür. Sönmemiş sigara ya da yakıcı madde atmak ise kanunda iki yıldan beş yıla kadar hapis cezasıyla karşılanır. Kanunun alan için özel bir yangın söndürme planı öngörmesi ve orman yangınlarına ağır cezalar getirmesi, yangın riskinin ne kadar ciddiye alındığını gösterir. Özellikle yaz aylarında sigara ve ateşle ilgili kural, ziyaretçinin en çok dikkat etmesi gereken kuraldır.

Kanunun ek 1. maddesine göre Tarihi Alan sınırları içinde ziyaretçilere verilecek bilgilendirme hizmeti, 6326 sayılı Turist Rehberliği Meslek Kanunu'nda tanımlanan turist rehberleri tarafından verilir. Fazilet Turizm'in Çanakkale turunda rehberlik hizmeti fiyata dahildir.

Ücretsiz giriş hakkı olan gruplar

Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın sitesinde yayımlanan Başkanlık yönergesi, müze, gösterim merkezi, canlandırma alanı, kale, şehitlik, tabya ve abide gibi yerlere kimlik göstererek ücretsiz girebilecek grupları sayar. Ziyaretçileri en çok ilgilendirenler şunlardır:

Bu haktan yararlanmak için kimliğinizi yanınızda taşımanız yeterlidir. Uygulamada değişiklik olabileceği için gişede güncel durumu sormanız yerinde olur.

Çanakkale şehitlikleri yılın her mevsiminde gezilebilir; Meteoroloji Genel Müdürlüğü'nün 1929-2025 dönemi ortalamalarına göre nisan, mayıs, eylül ve ekim ılıman geçen aylardır. Temmuz ve ağustosta ortalama en yüksek sıcaklık 30 °C'yi aşar; aralık ve ocakta ise ayda ortalama 12 günden fazla yağış görülür.

Tablodaki değerler Çanakkale meteoroloji istasyonunun uzun yıllar ortalamalarıdır; yarımadanın sırtlarında rüzgâr ve sıcaklık şehir merkezinden farklı hissedilebilir. Günübirlik turda Boğaz geçişi sabah saat 04:30'da yapıldığı için yazın bile sabahın ilk saatleri serin geçer.

Nisan-mayıs ve eylül-ekim, uzun yürüyüşlerin daha rahat yapıldığı aylardır. Ortalama en yüksek sıcaklık nisanda 17,3 °C, ekimde 20,9 °C civarındadır ve yağışlı gün sayısı kıştan belirgin biçimde azdır. Mart ve nisan, 18 Mart ve 25 Nisan anmaları nedeniyle yarımadanın kalabalıklaştığı dönemle de çakışır.

Yaz aylarında sırtlarda ve şehitliklerin açık alanlarında gölge sınırlı olabilir; şapka, güneş kremi ve yeterli su bu dönemde vazgeçilmezdir. Kışın ise yağış, rüzgâr ve kısa gün ışığı öne çıkar; toprak yollar yağmurdan sonra çamurlanabilir. Kış gezisinde su geçirmez ayakkabı ve katmanlı giyim, günü rahat geçirmenin anahtarıdır.

18 Mart ve 25 Nisan, Gelibolu Yarımadası'nda kalabalığın belirgin biçimde arttığı anma günleridir: 18 Mart'ta Şehitler Abidesi'nde devlet erkânının da katıldığı anma merasimleri yapılır, 25 Nisan'da ise Anzak Günü dolayısıyla Anzak Koyu ve Conkbayırı'nda anmalar düzenlenir. Bu günlerde gezi, sıradan bir hafta sonundan farklı bir deneyimdir.

6546 sayılı Kanun, Tarihi Alan'da yapılacak Çanakkale Savaşları ile 18 Mart Şehitleri Anma Günü ve Çanakkale Zaferi etkinliklerini düzenleme görevini Başkanlığa verir. Tören günlerinde güvenlik önlemleri ve trafik düzenlemeleri nedeniyle bazı yollar ya da alanlar belirli saatlerde ziyarete kapanabilir. Kesin bilgi için Çanakkale Valiliği'nin ve Tarihi Alan Başkanlığı'nın o yıla ait duyurularını takip etmek gerekir.

Anma günlerinde yarımadada olmak, törenlere tanıklık etmek isteyenler için anlamlıdır. Öte yandan kalabalık, durak sürelerini uzatabilir, otopark ve tuvalet gibi ihtiyaçlarda beklemeye yol açabilir ve bazı noktalara hiç ulaşılamamasına neden olabilir. Sakin bir ziyaret ve rehberi rahat dinlemek önceliğinizse, anma haftasının dışındaki bir hafta sonunu seçmek daha uygun olabilir.

Basına her yıl yansıyan 57. Alay Vefa Yürüyüşü gibi etkinlikler de nisan sonunda yapılır ve yarımadadaki yoğunluğu artırır. Bu tarihlere denk gelen bir kalkış düşünüyorsanız, programın o gün nasıl uygulanacağını iletişim kanallarından önceden sormanız yerinde olur.

Çanakkale şehitlikleri gezisinde rahat ve kapalı ayakkabı, mevsime uygun katmanlı kıyafet, su, güneş koruması ve kimlik temel ihtiyaçlardır. Gece yolculuğu ve uzun bir gezi günü düşünüldüğünde, otobüste uyumayı ve gün boyu yürümeyi kolaylaştıracak küçük eşyalar da işinize yarar.

Kıyafet ve ayakkabı

Şehitliklerin içi, sırtlardaki anıtlar ve kale çevreleri yürüyerek gezilir; zemin yer yer toprak, çakıl ya da taş olabilir. Bu yüzden ayağınızı saran, kaymayan ve önceden giyip alıştığınız bir ayakkabı tercih edin. Yeni ayakkabıyla uzun bir güne çıkmak, akşama doğru ayak ağrısıyla sonuçlanabilir.

Kıyafette katmanlı giyim en pratik yoldur. Sabah saat 04:30'daki Boğaz geçişi ile öğle saatlerindeki sırt yürüyüşü arasında sıcaklık farkı büyük olabilir; üstte çıkarılıp giyilebilecek bir hırka ya da rüzgârlık işinizi görür. Şehitlik ziyaretinin ve namaz kılabileceğiniz noktaların adabına uygun, sade ve örtülü kıyafetler de mekânın anlamıyla uyum içinde olur.

Çantada bulunması gerekenler

• Kimlik kartı (ücretsiz giriş hakkı için de gerekir)
• Doldurulabilir su şişesi
• Atıştırmalık (öğle yemeği dahil hizmetler arasında yazmaz)
• Şapka ve güneş kremi
• İnce yağmurluk ya da rüzgârlık
• Boyun yastığı ve ince şal (gece yolculuğu için)
• Taşınabilir şarj cihazı
• Islak mendil ve küçük bir çöp poşeti
• Kullandığınız ilaçlar
• Katlanır seccade (namaz kılmak isteyenler için)
• Kişisel harcamalar ve müze girişleri için nakit ya da kart

Günübirlik turda duraklar arasında araçla gidilir, durakların içinde yürünür. Gün boyunca çok sayıda kısa yürüyüş birikerek yorucu bir toplam oluşturur. Yaşlı ya da hareket kısıtlılığı olan bir yakınınızla katılacaksanız, hangi duraklarda araçta beklemenin mümkün olduğunu rehberle sabah konuşmanız günü ikiniz için de rahatlatır.

Çocuklarla Çanakkale gezisi, çocuğun yaşına göre önceden kısa bir hikâye anlatımıyla hazırlanır, gün içindeki dinlenme ve atıştırma molaları hesaba katılır ve şehitliklerde nasıl davranılacağı yola çıkmadan konuşulur. Başkanlığın yönergesine göre 18 yaş ve altındaki T.C. vatandaşı çocuklar, Başkanlığın idaresindeki yerlere kimlik göstererek ücretsiz girer.

Gezi öncesinde çocuğunuza birkaç somut hikâye anlatmak, gördüğü yerleri anlamlandırmasını kolaylaştırır. Seyit Onbaşı'nın tabyası, Yahya Çavuş'un Ertuğrul Koyu'ndaki direnişi ve Mustafa Kemal'in cebindeki saat, çocukların aklında kalan hikâyelerdir. Mehmet Âkif Ersoy'un "Çanakkale Şehidlerine" şiirinden birkaç dizeyi birlikte okumak da hazırlığın bir parçası olabilir.

Gece saat 23:00'te başlayan yolculuk çocuklar için uyku düzenini bozabilir. Rahat bir eşofman, küçük bir battaniye ve çocuğun alıştığı yastık, otobüste uyumasını kolaylaştırır. Gün içinde yorgunluk arttığında kısa bir mola ya da atıştırmalık, huysuzlanmayı önlemenin en kolay yoludur.

Çocuğa şehitliklerin birer mezarlık olduğunu, burada koşulmadığını, mezar taşlarına tırmanılmadığını ve yüksek sesle konuşulmadığını yola çıkmadan anlatmak gerekir. Şehitlikte birlikte kısa bir dua etmek, çocuğun ziyareti bir gezi durağından fazlası olarak hatırlamasını sağlar.

Kabatepe'deki tanıtım merkezinde anlatım simülasyon teknikleriyle yapılır ve bir gösterim turu 60 dakika sürer. Bu süre ve anlatım biçiminin küçük çocuğunuza ağır gelip gelmeyeceğini aile olarak siz değerlendirirsiniz. Program hafta sonuna denk geldiği için okul günü kaybı da olmaz.

• Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alan Başkanlığı: Şehitlikler ve Anıtlar
• Tarihi Alan Başkanlığı: Çanakkale Şehitler Abidesi
• Tarihi Alan Başkanlığı: 57. Piyade Alayı Şehitliği
• Tarihi Alan Başkanlığı: Conkbayırı Atatürk Zafer Anıtı
• Tarihi Alan Başkanlığı: Atatürk'ün Saatinin Parçalandığı Yer
• Tarihi Alan Başkanlığı: Seyit Onbaşı Heykeli
• Tarihi Alan Başkanlığı: Havuzlar Şehitliği ve Anıtı
• Tarihi Alan Başkanlığı: Soğanlıdere Şehitliği
• Tarihi Alan Başkanlığı: Şahindere Şehitliği
• Tarihi Alan Başkanlığı: Sargıyeri Şehitliği
• Tarihi Alan Başkanlığı: Son Ok Anıtı
• Tarihi Alan Başkanlığı: Yahya Çavuş Şehitliği ve Anıtı
• Tarihi Alan Başkanlığı: Mehmetçiğe Derin Saygı Anıtı
• Tarihi Alan Başkanlığı: Anzak Koyu Kitabesi
• Tarihi Alan Başkanlığı: Kanlısırt Kitabesi
• Tarihi Alan Başkanlığı: Kilitbahir Kalesi
• Tarihi Alan Başkanlığı: Seddülbahir Kalesi
• Tarihi Alan Başkanlığı: Rumeli Mecidiye Tabyası ve Şehitliği
• Tarihi Alan Başkanlığı: Ertuğrul Tabyası
• Tarihi Alan Başkanlığı: Arıburnu Mezarlığı
• Tarihi Alan Başkanlığı: Yeni Zelanda Ulusal Anıtı ve Mezarlığı
• Tarihi Alan Başkanlığı: Çanakkale Destanı Tanıtım Merkezi
• Tarihi Alan Başkanlığı: Alçıtepe 1915 Siper ve Hilal-i Ahmer Hastanesi Canlandırma Alanı
• Tarihi Alan Başkanlığı: Kuruluş
• 6546 sayılı Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihi Alanı Hakkında Bazı Düzenlemeler Yapılmasına Dair Kanun (Mevzuat Bilgi Sistemi)
• Kültür ve Turizm Bakanlığı: Başkanlığın idaresindeki müze ve sergi alanlarına girişlerde uygulanacak usul ve esaslar yönergesi
• TDV İslâm Ansiklopedisi: Çanakkale Muharebeleri (Zekeriya Kurşun, c. 8, s. 205-208)
• Din İşleri Yüksek Kurulu: Kabir ziyaretinin adabı nedir?
• Din İşleri Yüksek Kurulu: Kadınlar kabir ziyaretinde bulunabilirler mi?
• Din İşleri Yüksek Kurulu: Kadınlar âdet hâlinde iken kabir ziyareti yapılabilir mi?
• Diyanet İşleri Başkanlığı Kur'an-ı Kerim Portalı (Âl-i İmrân 3/169)
• Meteoroloji Genel Müdürlüğü: Çanakkale il ve ilçe istatistikleri
• GESTAŞ Deniz Ulaşımı: Çanakkale Boğaz hatları ve sefer saatleri