Kerbela ve Necef Ziyareti: Irak Turunda Gezilen Yerler ve Seyahat Bilgileri

Kerbela turu, Irak'ın orta ve güneyindeki Kerbela, Necef, Kûfe, Kâzımiye, Samarra, Bağdat ve Medain'de bulunan türbe, mescit ve tarihî mekânları bir arada gezdiren bir ziyaret programıdır. Fazilet Turizm'in Kerbela Irak Turu 8 gün sürer, 7 gece konaklamalıdır ve program sayfasındaki listede yedi şehirde toplam 62 ziyaret yeri yer alır.

Bu şehirlerin dördü, yani Necef, Kerbela, Kâzımiye ve Samarra, kaynaklarda atebât diye anılır. Atebât, “eşikler” anlamına gelen ve Irak'taki dört kutsal türbe şehrini ifade eden bir terimdir (TDV İslâm Ansiklopedisi, “Atebât”). Ansiklopedi, Necef ile Kerbela'nın Hz. Ali ile oğlu Hz. Hüseyin'in defnedildiği yerler olarak bütün Müslümanların ilgisini çektiğini kaydeder.

Programın Bağdat ayağı ise başka bir tarihe açılır. İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe, Abdülkādir-i Geylânî, Ahmed b. Hanbel ve erken dönem Bağdat sûfîlerinin türbeleri de ziyaret listesindedir. Böylece tur, Ehl-i beyt'e ait türbelerle Türkiye'deki ziyaretçinin ilmihalden ve tasavvuf geleneğinden tanıdığı isimleri aynı güzergâhta buluşturur.

Sayılar, program sayfasındaki “Ziyaret yerleri” listesinden alınmıştır. Aşağıdaki bölümlerde her şehir bu listeye göre anlatılır. Listede ya da gün akışında açıkça yazmayan bir konu varsa, bunu kayıttan önce sormanız gerektiği ayrıca belirtilir.

Kerbela'nın tarihî önemi, Hz. Peygamber'in torunu Hz. Hüseyin ile ailesinin ve yakınlarının 10 Muharrem 61 (10 Ekim 680) tarihinde burada şehid edilmesinden ve kabirlerinin burada bulunmasından gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre şehir, Bağdat'ın yaklaşık 100 km güneybatısındadır ve Necef'ten sonra ikinci atebe sayılır.

Kerbelâ Vak'ası kısaca ne anlatır?

Kerbelâ Vak'ası, Hz. Hüseyin'in Kûfe'ye giderken Kerbelâ'da Emevî ordusu tarafından kuşatılıp yakınlarıyla birlikte şehid edildiği olaydır. Kûfeliler, Yezîd'e biat etmeyen Hz. Hüseyin'i mektuplarla şehirlerine davet etmişti. Hz. Hüseyin durumu yerinde görmesi için amcasının oğlu Müslim b. Akīl'i Kûfe'ye gönderdi; vali Ubeydullah b. Ziyâd'ın sert tedbirleri karşısında halk biatten döndü ve Müslim öldürüldü (TDV, “Kûfe”).

Hz. Hüseyin bu gelişmeden habersiz yola devam etti. Kafileyi izleyen Hür b. Yezîd'in kuvvetleri yolunu kesti ve kafile, Fırat'la bağlantısı kesilmiş hâlde Kerbelâ'da kalmak zorunda kaldı. TDV'deki “Hüseyin” maddesine göre son gece yanında aile fertleriyle birlikte yaklaşık yetmiş kişi kalmıştı. Hür b. Yezîd ise Hz. Hüseyin'in konuşmasından sonra pişman olup onun safına geçti.

Şehitler, Benî Esed kabilesine mensup Gādiriye köylüleri tarafından Hâir denilen yerde toprağa verildi. Hz. Hüseyin'in başının nereye gömüldüğü kesin olarak bilinmez; TDV, en kuvvetli ihtimalin Medine'deki Bakī Mezarlığı olduğunu belirtir. Medine'deki Cennetü'l-Bakī bu yüzden Kerbela'yı ziyaret edenlerin de tanıdığı bir yerdir.

Kerbela neden bütün Müslümanlar için önemlidir?

Kerbela, yalnız bir mezhebin değil, Ehl-i beyt'i seven bütün Müslümanların hafızasında yer alır. TDV'nin Türk edebiyatında Kerbelâ bölümüne göre şehir, mezhep farkı gözetilmeden bütün Müslümanlarca rağbet görmüş ve Osmanlı tarihi boyunca Türk hacılarının uğrak yeri olarak Âl-i abâ sevgisini tazelemiştir. Âl-i abâ, Hz. Peygamber, Hz. Ali, Hz. Fâtıma, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'den oluşan beş kişiye verilen addır.

Bu sevginin en bilinen edebî örneği Fuzûlî'nin Hadîkatü's-süedâ adlı eseridir. TDV, eserin Türk dünyasında muharrem ayında Sünnî ve Şiî çevrelerce sevilerek okunduğunu ve dünya kütüphanelerinde 225'ten fazla yazma nüshası bulunduğunu kaydeder. Irak'ta yaşamış bir şairin eseri olması, Irak'taki bu ziyaret yerlerinin Türk kültürüyle bağını da gösterir.

Osmanlı döneminde Kerbela ve Necef

Osmanlı sultanları Irak'taki türbelere ayrı bir ilgi gösterdi. Kanûnî Sultan Süleyman 1534'te Bağdat'ı aldıktan sonra Kerbelâ'yı ziyaret etti ve şehre su taşıyan Hüseyniye kanalını onarttı; III. Murad da zamanla harap olan türbeyi 1583'te yeniden yaptırdı (TDV, “Kerbelâ”). Kanûnî'nin 1534-35'te Necef'e de gelip şehrin imarı için emir verdiği bilinir (TDV, “Necef”).

TDV'nin “Atebât” maddesi, bölgeye hâkim olan ya da burayı ziyaret eden Sünnî ve Şiî bütün hükümdarların bu türbelere ilgi göstermeyi sürdürdüğünü yazar. Selçuklu Sultanı Melikşah da 1086-87'de bölgeyi ziyaret ederek türbeleri donatmıştır. Bu tarih, Kerbela turunu yalnız bir türbe ziyareti değil, aynı zamanda bir İslâm tarihi gezisi hâline getirir.

Fazilet Turizm'in Kerbela turu 8 gün sürer ve 7 gece konaklama içerir. Program, Necef Havalimanı'nda şirket temsilcisinin karşılamasıyla başlar ve sekizinci gün uçuş saatine göre yurda dönüşle biter. Aşağıdaki tablo, program sayfasında yayımlanan gün gün akışın özetidir.

Program sayfası, birinci günün geri kalanının havalimanına varış saatine göre şekilleneceğini belirtir. Varış gece olursa yalnız dinlenme ve akşam yemeği vardır; varış gündüz olursa dinlendikten sonra Hz. Ali Türbesi ziyaret edilip otele dönülür.

Geceler hangi şehirde geçer?

Program sayfasında gece dağılımı ayrıca yazmaz; konaklama bölümünde yalnız Kerbela oteli olarak Kerbela Plaza Otel adı geçer. Gün akışı izlendiğinde ilk üç gecenin Necef'te, dördüncü gecenin Kerbela'da, son üç gecenin Kâzımiye'de geçtiği anlaşılır. Necef ve Kâzımiye'de hangi otelde kalınacağını kayıt sırasında sormanız gerekir.

Medain, ziyaret yerleri listesinde beş mekânla yer alır; ancak gün gün akışta belirli bir güne bağlanmamıştır. Bağdat'ın güneydoğusunda olduğu için Bağdat günlerinden birine eklenmesi beklenebilir, fakat bu bir tahmindir. Selmân-ı Fârisî Türbesi sizin için öncelikliyse hangi gün gidileceğini kayıttan önce teyit edin.

Program her gün en az bir şehir ya da türbe grubunu kapsar; ikinci, üçüncü, beşinci, altıncı ve yedinci günlerde çarşı gezintisi ya da serbest zaman da yazılıdır. Dördüncü ve beşinci günler Necef'ten Kerbela'ya, Kerbela'dan Kâzımiye'ye geçişle birlikte en hareketli günlerdir. Yürümekte zorlanan biriyle seyahat edecekseniz, bu iki gün için tempoyu rehberle önceden konuşmanız yerinde olur.

Kerbela'da program listesinde 22 ziyaret yeri vardır ve bunların merkezinde Hz. Hüseyin Türbesi ile kardeşi Hz. Abbas'ın türbesi bulunur. Diğer mekânların çoğu, Kerbelâ Vak'asının geçtiği noktaları ve olayda şehid olanların kabirlerini işaret eder.

Hz. Hüseyin Türbesi

TDV'ye göre Hz. Hüseyin'in türbesi, etrafı eyvan ve hücrelerle çevrili 108 × 82,5 m boyutlarında bir avlunun içindedir. Harem bölümünün ortasında gümüş şebeke ile çevrili Hz. Hüseyin'in sandukası, ayak ucunda da oğlu Ali el-Ekber'in daha küçük sandukası yer alır. Program listesinde türbe içindeki “72 şehidin kabri” ve “şehitlerin defnedildiği yer” ayrı maddeler olarak geçer.

Türbe tarih boyunca birçok kez yıkılıp yeniden yapılmıştır. Abbâsî Halifesi Mütevekkil 850-51'de türbeyi ve çevresindeki binaları yıktırmış, yapı daha sonra yeniden inşa edilmiştir; 1801'de şehir yağmalanmış ve türbe tahrip edilmiştir. Bugünkü görünüm, Büveyhî, İlhanlı, Safevî, Osmanlı ve Kaçar dönemlerindeki onarımların izlerini taşır (TDV, “Kerbelâ”).

Hz. Abbas Türbesi

Hz. Abbas, Hz. Ali'nin oğlu ve Hz. Hüseyin'in baba bir kardeşidir; Kerbelâ'da şehid olanlardandır. TDV'ye göre türbesi, Hz. Hüseyin Türbesi'nin yaklaşık 600 m kuzeydoğusundadır. Program listesinde Hz. Abbas'la ilgili üç mekân daha vardır: sağ ve sol kolunun kesildiği rivayet edilen iki yer ile su kuyusu.

İki türbe arasındaki alan, ziyaretçilerin yürüyerek geçtiği bir meydandır. Program dördüncü gün iki türbenin ziyaretini birlikte yazar; bu yüzden aynı gün içinde iki büyük avlu, güvenlik kontrolü ve kalabalık hesaba katılmalıdır.

Heymegâh, Hz. Hüseyin'in kafilesinin çadırlarını temsilen çadır biçiminde yapılmış yapıdır; TDV, şehirden batıya giden yol üzerinde bulunduğunu yazar. Program listesi burayı Hz. Hüseyin, Hz. Abbas, Ali Ekber, Ali Asgar, Hz. Zeyneb ve İmam Zeynelâbidîn'in çadırlarının bulunduğu yer olarak tanımlar. Tell-i Zeynebiye ise listede ayrı bir madde olarak geçer.

Program sayfasındaki listede şu mekânlar da yer alır:

• Hz. Hüseyin'in ashabından Habîb b. Mazâhir'in kabri
• İmam Zeynelâbidîn'in oğlu İbrâhim'in kabri
• Ali Asgar'ın şehid olduğu yer
• İmam-ı Zaman makamı ve İmam Ca'fer es-Sâdık'ın makamı
• Fırat'tan ayrılan bir kanal olan Alkame Nehri
• Hür b. Yezîd'in kabri
• Hz. Zeyneb'in oğlu Avn'ın kabri
• Müslim b. Akīl'in çocukları Muhammed ve İbrâhim'in kabri
• Hz. Hüseyin'in mübarek başının kesildiği yer
• İmam Mûsâ el-Kâzım'ın torunu Seyyid İbrâhim'in kabri
• İmam Zeynelâbidîn'in hastayken kaldığı oda
• İmam Hasan'ın oğlu Kāsım'ın gelin otağı

Bu maddelerin bir kısmı kabir, bir kısmı makamdır. Makam, bir kişinin bulunduğu, durduğu ya da ibadet ettiği rivayet edilen, ancak kabir olmayan anma yeridir. Rehberin anlatımında hangi yerin kabir, hangisinin makam olduğunu sormak, gördüğünüz yeri doğru anlamanıza yardım eder.

Necef'te programda 7 ziyaret yeri vardır ve bunların merkezi Hz. Ali'nin türbesidir. TDV'ye göre Necef, Kûfe'nin 10 km batısında, bir yanı geniş bir düzlüğe, diğer yanı derin bir vadiye bakan yüksek bir plato üzerinde kurulmuştur; bugün Kûfe ile neredeyse birleşmiş durumdadır.

Hz. Ali Türbesi

Hz. Ali'nin kabrinin yeri konusunda farklı rivayetler vardır; yaygın gelenek onun Necef'e gizlice defnedildiği yönündedir (TDV, “Necef”). Ansiklopediye göre kabrin yeri Abbâsîlerin ilk döneminde belirlenmiş, Hârûnürreşîd devrinde (786-809) resmen tanınmış ve türbe devlet eliyle onarılmıştır. Şehir de bu türbenin çevresinde gelişmiştir.

Türbeyi 1086-87'de Selçuklu Sultanı Melikşah ile veziri Nizâmülmülk ziyaret etmiştir. Program listesine göre türbenin içinde Hz. Âdem ve Hz. Nûh'a nispet edilen kabirler de bulunur. TDV'nin “Atebât” maddesi, Necef, Kerbelâ ve Kâzımiye'deki türbe-mescitlerin kubbelerinin altın kaplı, sandukalarının gümüş parmaklıklarla çevrili olduğunu anlatır.

Hz. Ali Türbesi gün akışında iki kez yazılıdır: varış günü vakit kalırsa yapılan ilk ziyaret ve üçüncü günün sonundaki veda ziyareti. Necef'te üç gece kalınması, serbest saatlerde türbeyi farklı vakitlerde ve daha sakin anlarda görme imkânı da verir.

Vâdiyüsselâm Mezarlığı

Vâdiyüsselâm, Necef'teki ve TDV'nin “çok büyük bir kabristan” diye tanımladığı mezarlıktır. Program listesinde Hz. Hûd ve Hz. Sâlih'e nispet edilen kabirler bu mezarlıkta gösterilir. Üçüncü günün programında peygamber kabirleri ve eski camiler için ayrılan ziyaret bu bölgeye yöneliktir.

Listede üç mescit daha vardır: Mescid-i Hannâne, İmam-ı Zaman Mescidi ve Mescid-i Sehle. Program, Sehle Mescidi'ne ikinci gün Kûfe ziyaretinin ardından gidildiğini yazar. Bu mescitler hakkında program sayfasında ayrıntı verilmez; tarihçelerini rehberinize sormanız yerinde olur.

Necef aynı zamanda köklü bir medrese şehridir. TDV'ye göre 11. yüzyılın ortalarından itibaren Ebû Ca'fer et-Tûsî başta olmak üzere birçok âlimin Bağdat'tan ayrılıp medreselerini burada kurmasıyla şehir, Şiî ilim merkezleri arasında öne çıkmıştır. Programın ikinci ve üçüncü günündeki serbest zaman, Necef'in eski çarşısını ve türbe çevresindeki sokakları görmek için kullanılabilir.

Kûfe'de programda 10 ziyaret yeri vardır ve bunların en önemlisi Hz. Ali'nin şehid edildiği Kûfe Mescidi'dir (program sayfasında Kufe Camii). TDV'ye göre Kûfe, Fırat'ın batı kenarında, Necef ile Kerbelâ arasında kurulmuştur ve Bağdat'a uzaklığı 170 km'dir.

Kûfe, Hz. Ömer döneminde Sa'd b. Ebû Vakkās'ın ordusu için kurulmuş bir ordugâh şehridir (17/638). Medâin'in rutubetli iklimi ve sivrisinekleri askerlerin sağlığını bozunca halife, Medine ile arasında nehir engeli olmayan yeni bir yer bulunmasını istemiştir (TDV, “Kûfe” ve “Medâin”). Şehrin planında önce caminin yeri belirlenmiş, evler onun çevresine yerleşmiştir.

Kûfe Mescidi

Kûfe Mescidi, şehrin merkezinde ilk iş olarak yeri belirlenen ve Hz. Ali'nin 40/661'de İbn Mülcem tarafından şehid edildiği camidir. TDV'ye göre Mugīre b. Şu'be mescidi 40.000 kişiyi alacak büyüklükte genişletmiştir. Hz. Ali, Cemel Vak'asından sonra Kûfe'yi yönetim merkezi seçmişti; program listesindeki “Hz. Ali'nin minberi ve şehit olduğu yer” bu döneme işaret eder.

TDV'nin “Atebât” maddesi, Kûfe Mescidi'nin Necef ve Kerbelâ'daki türbelere göre çok sade olduğunu not eder. Program listesine göre mescit içinde Hz. Âdem, Cebrâil ve İmam Zeynelâbidîn'e nispet edilen makamlar ile Hz. Nûh'un gemisinin yapıldığı rivayet edilen yer gösterilir.

Kûfe'deki diğer türbe ve makamlar şunlardır:

• Hz. Ali'nin evi: Program, evde Hz. Ali, Hz. Fâtıma, Hz. Hasan, Hz. Hüseyin, Rukıyye ve Ümmü Gülsüm'e ait makamların bulunduğunu yazar.
• Müslim b. Akīl Türbesi: Hz. Hüseyin'in Kûfe'ye elçi olarak gönderdiği amcasının oğludur; 60/680'de Kûfe'de öldürülmüştür.
• Hânî b. Urve'nin makamı: Müslim b. Akīl'e evinde kucak açtığı için öldürülen Kûfeli bir ileri gelendir.
• Muhtâr es-Sekafî Türbesi: 66/685'te Kûfe'ye hâkim olan liderdir; TDV'ye göre komutanı İbrâhim b. Eşter'in kazandığı savaşta Ubeydullah b. Ziyâd ve Ömer b. Sa'd öldürülmüştür.
• Meysem et-Temmâr ve Kümeyl b. Ziyâd: Hz. Ali'nin yakın çevresinden bilinen iki Kûfelidir; ikisinin de kabri listede ayrı birer maddedir.

Kûfe ve Hanefî fıkhı

Kûfe, Türkiye'den giden ziyaretçi için ayrıca anlamlıdır. İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe 80/699'da Kûfe'de doğmuştur ve TDV'ye göre Kûfe'de gelişen “ehl-i re'y” fıkıh ekolünün önde gelen isimlerindendir; hocası Hammâd b. Ebû Süleyman da Kûfelidir. Ehl-i re'y, hüküm çıkarırken Kur'an ve Sünnet'in yanında akıl yürütme ve içtihada geniş yer veren fıkıh ekolüdür.

Kûfe, kıraat ilminin de merkezlerinden biridir. Türkiye'de yaygın olarak okunan Hafs rivayetinin râvisi Hafs b. Süleyman ile hocası Âsım b. Behdele Kûfe'de yetişmiştir (TDV, “Kûfe”). Kûfe Mescidi'nde dururken bu bağı bilmek, ziyareti yalnız bir türbe gezisi olmaktan çıkarır.

Kâzımiye'de programda üç ziyaret yeri vardır: İmam Mûsâ el-Kâzım ile torunu İmam Muhammed el-Cevâd'ın (et-Takī) türbeleri ve Şeyh Müfîd'in kabri. TDV'nin “Kâzımeyn” maddesine göre bölge bugün Bağdat'ın bir banliyösüdür ve şehrin batı yakasından yaklaşık 5 km uzaklıktadır.

Kâzımeyn adı nereden gelir?

Bölgenin eski adı Makberetükureyş, yani “Kureyş mezarlığı”dır; Abbâsî ailesinden ve Hz. Ali soyundan gelen Kureyşliler buraya defnedilmiştir. TDV, Ebû Hanîfe'nin öğrencisi ve Hanefî fıkhının büyük isimlerinden İmam Ebû Yûsuf'un da bu mezarlığa gömüldüğünü kaydeder. Mûsâ el-Kâzım'ın 183/799'da defninden sonra yer Kâzımiye, torunu Muhammed et-Takī'nin 220/835'te yanına gömülmesinden sonra da “iki Kâzım” anlamında Kâzımeyn diye anılmıştır.

Türbelerin bugünkü görünümü büyük ölçüde Şah İsmâil döneminde (1519) şekillenmiştir; yarım kalan işler ise 1534'te Bağdat'ı alan Kanûnî Sultan Süleyman tarafından tamamlatılmıştır (TDV, “Kâzımeyn” ve “Bağdat”). Kubbelerin ve minare külâhlarının altınla kaplanması 1796'da Kaçar hükümdarı Muhammed Han döneminde yapılmıştır.

Şeyh Müfîd, 338/949-50'de Bağdat'ın kuzeydoğusundaki Ukberâ'da doğmuş, İmâmiyye âlimleri arasında tanınmış bir bilgindir. TDV'ye göre 413/1022'de Bağdat'ta vefat etmiş ve İmam Muhammed el-Cevâd'ın kabrinin yakınına defnedilmiştir. Program listesinde “Şeyh Müfîd'in mezarının yeri” olarak geçer.

Program, beşinci günün akşamından sekizinci güne kadar Kâzımiye'yi konaklama noktası olarak kullanır. TDV'ye göre Kâzımeyn, kuzeyde Sâmerrâ'ya, güneyde Kerbelâ ve Necef'e giden yolların kavşak noktasındadır. Samarra ve Bağdat gezileri bu yüzden buradan günübirlik yapılır; akşamları Kâzımiye'de serbest zaman ayrılmıştır.

Samarra'da programda 7 ziyaret yeri vardır ve bunların başında İmam Ali el-Hâdî (en-Nakī) ile İmam Hasan el-Askerî'nin türbeleri gelir. TDV'ye göre Sâmerrâ, Bağdat'ın yaklaşık 100 km kuzeyinde, Dicle'nin sol kıyısında yer alır.

Sâmerrâ, Abbâsî Halifesi Mu'tasım-Billâh tarafından 221/836'da kurulmuş ve 836-892 arasında başkent olarak kullanılmıştır. TDV'ye göre şehrin kuruluş sebebi, Mu'tasım'ın Türklerden oluşturduğu askerî birliklerle Bağdat halkı arasındaki gerginliktir. Mahalleler de Afşin, Eşnâs ve Hâkān Urtûc gibi Türk komutanların birliklerine göre düzenlenmiştir.

Mütevekkil döneminde yeniden yaptırılan ulucami, dış avlusuyla birlikte 150.000 metrekarelik alanıyla o devrin dünyadaki en büyük camisiydi (TDV, “Sâmerrâ”). Sarmal minaresiyle tanınan bu yapı, programın ziyaret listesinde ayrı bir madde olarak yer almaz; gün akışında yalnız şehir çarşısında gezinti yazılıdır. Minareyi görmek istiyorsanız bunu kayıt sırasında sormanız gerekir.

Samarra'daki türbeler

TDV, Sâmerrâ'nın İmâmiyye Şiîliği'nin onuncu imamı Ali el-Hâdî ile on birinci imamı Hasan el-Askerî'nin türbeleri dolayısıyla dört atebeden biri sayıldığını yazar. Ali el-Hâdî 214/829'da Medine yakınında doğmuş, Sâmerrâ'nın Asker mahallesinde yaşadığı için “Askerî” nisbesiyle de anılmıştır (TDV, “Ali el-Hâdî”). Program listesinde ayrıca şunlar bulunur:

• Mehdî'nin annesi olarak bilinen Nergis Hatun'un türbesi
• Mehdî'nin halası olarak bilinen Hakîme Hatun'un türbesi
• Ali el-Hâdî'nin oğlu Seyyid Muhammed'in kabri
• Serdâb ve Muhammed Mehdî'nin makamı

Serdâb, Farsçada “bodrum” anlamına gelir; İsnâaşeriyye Şiîliği'ne göre on ikinci imamın gaybete çekildiği yer olarak kabul edilir. TDV'nin “Atebât” maddesi bu yerin Hasan el-Askerî'nin gömülü olduğu yapının içinde bulunduğunu yazar. Bu bilgi, ilgili mezhebin kabulü olarak aktarılmıştır.

Altıncı gün Kâzımiye'den Samarra'ya gidilir, türbeler ziyaret edilir, şehir çarşısında gezinti yapılır ve akşam Kâzımiye'ye dönülür. TDV, ABD işgalinden sonraki çatışmalar sırasında Samarra'daki imam türbelerinin de büyük hasar gördüğünü kaydeder. Yolculuğun gidiş ve dönüşüyle uzun bir gün olacağını hesaba katarak yanınıza su ve hafif yiyecek almanız yerinde olur.

Bağdat'ta programda 8 ziyaret yeri vardır: İmam-ı Âzam Ebû Hanîfe, Abdülkādir-i Geylânî, Cüneyd-i Bağdâdî, Sırrî es-Sakatî, Hz. Yûşa'ya nispet edilen kabir, Ahmed b. Hanbel, Ma'rûf-i Kerhî ve Hallâc-ı Mansûr. Yedinci günün akışında ayrıca “dört nâib”in kabirleri ve şehrin simgeleri için tur yazılıdır.

Bağdat, Abbâsî Halifesi Mansûr'un 762'de inşasını başlattığı ve 763'te hilâfet merkezini taşıdığı şehirdir (TDV, “Bağdat”). Kanûnî Sultan Süleyman 28 Kasım 1534'te şehre girdi; Fuzûlî bu fethe “Geldi burc-ı evliyâya pâdişâh-ı nâmdâr” mısraıyla tarih düşürdü. Burc-ı evliyâ, “velilerin kalesi” demektir ve Bağdat'ın türbelerle dolu kimliğini anlatır.

İmam-ı Âzam Türbesi

Ebû Hanîfe vasiyeti üzerine Hayzürân Kabristanı'nın doğu tarafına defnedilmiştir; kabrin üzerine 459/1067'de Şerefülmülk Ebû Sa'd el-Müstevfî tarafından türbe yaptırılmış ve çevresine medrese kurulmuştur (TDV, “Ebû Hanîfe”). Türbe 1508'den sonraki dönemde tahrip edilmiş, Kanûnî 1534'te mezarı buldurup türbe, cami ve medrese inşa ettirmiştir. IV. Murad da 1638'deki Bağdat fethinden sonra İmam-ı Âzam ve Geylânî türbelerini onartmıştır (TDV, “Bağdat”).

Abdülkādir-i Geylânî Türbesi

Abdülkādir-i Geylânî 470/1077'de Hazar Denizi'nin güneybatısındaki Gîlân bölgesinde doğmuş, 561/1166'da Bağdat'ta vefat etmiştir. Adına nispet edilen Kādiriyye, TDV'nin ifadesiyle İslâm dünyasının ilk ve en yaygın tarikatıdır. Kanûnî, Bağdat'ta kaldığı dört ay içinde Geylânî'nin cami ve türbesi için zengin vakıflar kurmuştur.

TDV'nin “Bağdat” maddesi, tasavvufun gerçek kurucuları sayılan Ma'rûf-i Kerhî, Cüneyd-i Bağdâdî ve Serî (Sırrî) es-Sakatî'nin Bağdat ve çevresinde yetiştiğini yazar. Aynı maddeye göre Hanbelî mezhebinin kurucusu Ahmed b. Hanbel Bağdat'ta doğup büyümüş, yaklaşık 40.000 hadis içeren el-Müsned'ini burada kaleme almıştır.

Dört nâib kimlerdir?

Dört nâib (es-süferâü'l-erbaa), İsnâaşeriyye Şiîliği'ne göre on ikinci imamın 874-941 arasındaki gaybeti sırasında onunla toplum arasında irtibatı sağladığı ve ona vekâlet ettiği kabul edilen dört kişidir (TDV, “Sefir”). Program, kabirlerinin Bağdat'ta ziyaret edildiğini yazar. Bu bilgi, ilgili mezhebin kabulü olarak aktarılmıştır.

Bağdat'taki sekiz yer program listesinde yazılıdır; gün akışında ise yalnız “şehrin simgeleri için tur” ifadesi geçer. Bu türbelerin hepsine aynı gün gidilip gidilmeyeceği trafik ve güvenlik koşullarına göre değişebilir. İmam-ı Âzam ya da Geylânî türbesi sizin için önemliyse kayıt sırasında bunu özellikle belirtin.

Medain'de programda 5 ziyaret yeri vardır: Selmân-ı Fârisî Türbesi, Huzeyfe b. Yemân'ın kabri, Câbir b. Abdullah el-Ensârî'nin kabri, İmam Ca'fer es-Sâdık'ın kardeşi Tâhir'in kabri ve Kisrâ Sarayı. TDV'ye göre Medâin, bugünkü Bağdat'ın yaklaşık 30 km güneydoğusunda, Dicle'nin iki yakasına kurulmuş şehirler topluluğudur.

Sâsânî başkentinden Selmânıpâk'a

Medâin, Sâsânîlerin başşehriydi ve Safer 16'da (Mart 637) Sa'd b. Ebû Vakkās komutasındaki birlikler tarafından fethedildi. Hz. Ömer'in vali tayin ettiği Huzeyfe b. Yemân şehri imar etti ve 36/656'da burada vefat etti. Selmân-ı Fârisî de bir süre Medâin valiliği yaptı ve ömrünü burada tamamladı (TDV, “Medâin” ve “Selmân-ı Fârisî”).

Selmân-ı Fârisî, Mecûsî bir ailenin çocuğu olarak İran'da doğan, Müslüman olduktan sonra Hendek Gazvesi'ne ve sonraki bütün savaşlara katılan sahâbîdir. Medine'deki Yedi Mescitler ve Hendek bölgesi, onun Hendek'teki önerisiyle birlikte anılır. TDV'ye göre valiliği sırasında bile mütevazı yaşayışını değiştirmediği için halkın sevgisini kazanmıştır.

Osmanlı döneminde IV. Murad'ın yeniden yaptırdığı türbenin çevresinde Selmânıpâk adlı bir kasaba oluşmuştur. TDV'ye göre 22-26 Kasım 1915'te Bağdat'a girmek isteyen General Townshend komutasındaki İngiliz-Hint birlikleri burada Türk kuvvetlerince bozguna uğratılmıştır. Selmanpak Muharebesi diye bilinen bu savaş, Irak cephesinin önemli muharebelerinden biridir.

Tâk-ı Kisrâ

Tâk-ı Kisrâ (Eyvân-ı Kisrâ), Sâsânî sarayının 35 m yüksekliğindeki tonozla örtülü tören salonudur ve Batı'da Ktesiphon Kemeri adıyla bilinir. TDV'ye göre hâlâ ayaktadır ve halk arasında haksızlığa uğrayanların başvurduğu bir adalet kapısı olarak şöhret kazanmıştır. Program listesinde “Kisrâ Sarayı” olarak geçer.

Program listesi Câbir b. Abdullah el-Ensârî'yi “ilk erbaîn ziyaretine gelen kişi” olarak tanıtır. TDV'nin “Atebât” maddesi de Hz. Hüseyin'in kabrinin ilk defa Kerbelâ olayından yaklaşık kırk gün sonra Câbir b. Abdullah tarafından ziyaret edildiğini yazar. Erbaîn, “kırk” anlamına gelir ve bu ziyaretin yıl dönümünde Kerbela'da yapılan büyük ziyaret dönemine verilen addır.

Evet; umuma mahsus (bordo) pasaport taşıyan Türk vatandaşları Irak'a seyahatte vizeye tabidir. Fazilet Turizm'in Kerbela Irak Turu'nda vize, program fiyatına dahil hizmetler arasında yazılıdır; başvuru için sizden istenecek belgeleri kayıt sırasında öğrenirsiniz.

Son kontrol: 09.11.2026

Bağdat Büyükelçiliği'nin vize duyurusu

T.C. Bağdat Büyükelçiliği'nin 12 Ağustos 2021 tarihli duyurusuna göre bordo pasaport sahipleri, Irak merkezî hükümetine bağlı vilayetlere, yani Erbil, Süleymaniye ve Duhok dışındaki bütün Irak'a gitmeden önce Irak'ın Türkiye'deki temsilciliklerinden etiket vize almak zorundadır. Duyuruda bu temsilcilikler Ankara Büyükelçiliği ile İstanbul ve Gaziantep başkonsoloslukları olarak sayılır.

Duyuru ayrıca vize ya da ikamet süresini aşanların para cezası ve gözaltı gibi yaptırımlarla karşılaşabileceğini hatırlatır. Kerbela turunun güzergâhı Erbil, Süleymaniye ve Duhok'u içermediği için tablodaki ikinci satır bu program için geçerli değildir.

Irak İçişleri Bakanlığı, evisa.iq adresinde elektronik vize başvuru platformu işletir. Türk vatandaşlarının etiket vize mi, elektronik vize mi alacağı başvuru tarihindeki kurala bağlıdır. Bu kural değişebildiği için güncel durumu Irak'ın Türkiye'deki temsilciliklerinden ya da resmî portaldan kontrol edin; vize program fiyatına dahil olduğundan sürecin nasıl yürütüleceğini kayıt sırasında öğrenirsiniz.

Pasaportunuzun geçerlilik süresi ve boş sayfa şartını vize başvurusu sırasında teyit edin. Yurt dışı çıkış harç pulu, yurt dışına çıkan Türk vatandaşlarından alınan bir harçtır; Kerbela turunda program fiyatına dahil değildir ve ayrıca ödenir. Güncel tutar Gelir İdaresi Başkanlığı tarafından duyurulur.

Son kontrol tarihi olan 09.11.2026 itibarıyla T.C. Bağdat Büyükelçiliği'nin internet sitesindeki en güncel vatandaş duyurusu 24 Mart 2026 tarihlidir ve bu duyuruda vatandaşların Irak'a seyahat etmemelerinin uygun olacağı değerlendirilmektedir. Kerbela turu planlarken ilk bakılacak bilgi budur.

Son kontrol: 09.11.2026

Duyuruda neler yazıyor?

24 Mart 2026 tarihli duyuru, bölgedeki gelişmelerin Irak'taki güvenlik durumunu doğrudan etkilediğini belirtir. Duyuruya göre ülkenin tamamında şu yerlerden uzak durulması tavsiye edilir:

• Kalabalık meydanlar, toplanma bölgeleri ve sivil yerleşim yerleri
• Bağdat'ta Yeşil Bölge ve çevresinde protesto düzenlenen alanlar
• Bağdat ve Erbil uluslararası havalimanları ile çevreleri
• Üçüncü ülke vatandaşlarının sık bulunduğu mekânlar ve açık alanlar
• Musul ve Kerkük çevresi ile Basra'ya komşu bölgeler
• Askerî bölgeler ve petrol sahaları gibi kritik altyapı tesisleri

Duyuru, o tarih itibarıyla Irak hava sahasının 28 Şubat 2026'dan beri kapalı olduğunu, Türkiye ile Irak arasındaki karayolunun ve Habur-İbrahim Halil Sınır Kapısı'nın ise açık olduğunu bildirir. Hava sahasının ve uçuşların bugünkü durumu için havayolunun ve büyükelçiliğin güncel duyurularına bakmanız gerekir.

Fazilet Turizm'in program sayfasında Kerbela turu için yayımlanmış bir kalkış tarihi yoktur; sayfa planlanmış kalkış tarihleri için aranmasını ister. Bir tarih konuşulduğunda, o gün geçerli resmî tavsiyeyi, uçuşların durumunu ve olası erteleme ya da iptal koşullarını yazılı olarak sormanız yerinde olur.

Duyurudaki “kalabalık meydanlar ve toplanma bölgeleri” ifadesi, yoğun ziyaret günlerinde türbe çevrelerini de kapsayabilir. Bu yüzden resmî tavsiye gevşediğinde bile ilk ziyaret için muharrem ve erbaîn gibi kalabalık dönemlerin dışını seçmek daha temkinli bir yoldur.

Acil durumda kime ulaşılır?

Aynı duyuruda Irak'taki temsilciliklerin şu numaraları verilir:

Yola çıkmadan önce bu numaraları telefonunuza kaydedin ve bir kâğıda da yazın. Numaralar değişebileceği için seyahat öncesinde büyükelçiliğin sitesinden ve konsolosluk.gov.tr adresinden yeniden kontrol edin.

Kerbela turunda yolculuk Necef Havalimanı'na varışla başlar, şehirler arasındaki geçişler karayoluyla yapılır ve programda adı verilen otel Kerbela'daki Kerbela Plaza Otel'dir. Tüm transferler program fiyatına dahildir.

Program sayfası varış noktası olarak Necef Havalimanı'nı yazar; kalkış şehri, havayolu ve dönüş havalimanı sayfada yer almaz. Dönüş günü için yalnız yurda dönüşün uçuş zamanına bağlı olacağı belirtilir. Bu bilgileri kayıt sırasında öğrenmeniz, özellikle bağlantılı bir iç hat uçuşunuz varsa önemlidir.

Şehirler arası mesafeler

Program sayfası şehirler arası mesafe vermez. TDV İslâm Ansiklopedisi'ndeki konum bilgileri güzergâhı anlamak için fikir verir:

Programın son üç geceyi Kâzımiye'de geçirmesi, bu konumların doğal sonucudur: Samarra ve Bağdat gezileri oradan günübirlik yapılır. Yol süreleri trafik, kontrol noktaları ve ziyaret yoğunluğuna göre değişir; özellikle şehir girişlerindeki kontroller için zaman payı bırakılmalıdır.

Program, belirtilen otellerde gün sayısı kadar konaklama ile sabah kahvaltısı ve akşam yemeğini fiyata dahil eder. Öğle yemeği dahil hizmetler arasında yazmaz; ekstra harcamalar da fiyata dahil değildir. Necef ve Kâzımiye'deki otellerin adı sayfada yer almadığı için otel ve oda tipi bilgisini rezervasyon öncesinde istemeniz önerilir.

Program sayfası, çocuklar için yatak talep edilmesi durumunda tur fiyatına indirim uygulandığını belirtir; güncel koşulları ve oda paylaşım seçeneklerini telefonla öğrenebilirsiniz. Aileyle seyahat ediyorsanız odaların aynı katta ya da yan yana verilip verilemeyeceğini önceden sormanız, kalabalık türbe günlerinde buluşmayı kolaylaştırır.

Kerbela'ya yılın her döneminde ziyaret yapılır; ancak TDV'ye göre türbelerdeki yoğunluk hac mevsiminde artar ve muharrem ayında doruğa ulaşır. Tarih seçerken hem bu yoğun dönemleri hem de yaz sıcaklarını hesaba katmak gerekir.

Âşûrâ ve muharrem yoğunluğu

Âşûrâ, hicrî takvimde muharrem ayının onuncu günüdür; Hz. Hüseyin 10 Muharrem 61'de Kerbelâ'da şehid edildiği için bu gün ayrı bir önem kazanmıştır (TDV, “Âşûrâ”). TDV'nin “Kâzımeyn” maddesi, atebât şehirlerinin yılın her mevsiminde, özellikle muharremin ilk on gününde binlerce kişi tarafından ziyaret edildiğini belirtir.

Erbaîn dönemi

Erbaîn, Âşûrâ'dan yaklaşık kırk gün sonraya denk gelen ve Kerbela'da büyük kalabalıkların toplandığı ziyaret dönemidir. Bu dönemlerde türbelere giriş, şehirler arası ulaşım ve konaklama zorlaşır. Büyükelçiliğin kalabalık yerlerden uzak durma tavsiyesi düşünüldüğünde, ilk ziyaretiniz için bu dönemlerin dışını tercih etmeniz daha sakin bir program sağlar.

Hicrî takvim ay yılına dayandığı için muharrem ve safer ayları miladi takvimde her yıl yaklaşık 11 gün öne gelir. Bu yüzden “Kerbela'ya hangi ay gidilir” sorusunun her yıl aynı miladi cevabı olmaz. Âşûrâ gününün o yılki tarihini Diyanet İşleri Başkanlığı'nın dinî günler takviminden kontrol edebilirsiniz.

Irak'ın orta ve güney bölgelerinde yaz ayları çok sıcak geçer; programda ise her gün açık havada yürüme ve türbe avlularında bekleme vardır. Yaşlı ziyaretçiler ve kronik rahatsızlığı olanlar için ilkbahar ve sonbahar ayları daha rahat bir seyahat sağlar. Kesin karar için kalkış tarihine yakın hava tahminine bakmak gerekir.

Kerbela ve Necef'teki türbeler ibadet ve ziyaret mekânıdır; kıyafette ölçü, bir camide namaz kılarken giyeceğiniz kıyafettir. Program, hanımlara eşarp, erkeklere takke verildiğini yazar.

Kadınlar nasıl giyinmeli?

Kadınlar için saçı örten başörtüsü ile bileğe ve ayak bileğine kadar uzanan bol kıyafet uygundur. Büyük türbelerde kadın ve erkek girişleri ayrıdır; bazı türbelerde kadın ziyaretçilerden bütün vücudu örten bir dış giysi, yani abaya ya da çarşaf istenebilir. Böyle bir giysiyi yanınızda bulundurmanız, girişte vakit kaybetmemenizi sağlar.

Erkekler için uzun pantolon ve kolları kapalı gömlek uygundur; şort ve kolsuz tişört türbe alanına uygun değildir. Ayakkabılar genellikle türbe içine alınmaz, girişlerdeki emanet yerlerine bırakılır. Kolay çıkarılıp giyilen ayakkabı, gün içinde birçok türbeye girerken işinizi kolaylaştırır.

Kabir ziyareti, İslâm'da âhireti hatırlatan bir ziyaret olarak kabul edilir. TDV'nin “Ziyaret” maddesine göre Hz. Peygamber ilk dönemde kabir ziyaretini yasaklamış, daha sonra âhireti hatırlattığı için kabirlerin ziyaret edilebileceğini bildirmiştir (Müslim, “Cenâiz”, 106). Ziyaretin dinî ölçüleri konusunda Diyanet İşleri Başkanlığı'nın yayınlarına başvurabilirsiniz; Hanefî görüş ile diğer mezheplerin görüşleri bazı ayrıntılarda farklılık gösterebilir.

Türbelerde Türkiye'de alışık olmadığınız uygulamalarla karşılaşabilirsiniz. TDV'nin “Atebât” maddesi, ziyaretlerin sandukanın etrafında tekbir getirilerek ve özel dualar okunarak yapıldığını, Şiî ziyaretçilerin namazda Necef toprağından yapılmış küçük bir secde taşı (türbet) kullandığını anlatır. Bu farklılıklar karşısında tartışmaya girmeden saygılı bir ziyaretçi olarak kalmak, hem sizin hem grubunuzun huzuru için önemlidir.

Büyük türbelerin girişlerinde üst araması ve çanta kontrolü yapılır; bazı bölümlerde fotoğraf ve video çekimi kısıtlanabilir. Görevlilerin uyarılarına uymak ve rehberin belirlediği buluşma noktasını not etmek, kalabalıkta gruptan ayrılma riskini azaltır. Büyük çanta, bıçak ya da kesici alet gibi eşyaları otelde bırakmanız girişte zaman kazandırır.

Kerbela Irak Turu'nda gidiş-dönüş uçak bileti, vize, konaklama, tüm transferler, sabah kahvaltısı ile akşam yemeği ve rehberlik hizmeti program fiyatına dahildir; yurt dışı çıkış harç pulu, ekstra harcamalar ve ekstra istenen geziler dahil değildir. Güncel fiyat program sayfasında yayımlanmaz, telefonla öğrenilir.

Tablo, Kerbela turu program sayfasındaki “Fiyata dahil olanlar ve olmayanlar” listesinden aktarılmıştır. Öğle yemeği listede yer almadığı için gün içi yemek harcamalarını bütçenize eklemeniz gerekir.

Program sayfasında Kerbela turu için yayımlanmış bir fiyat yoktur. Uçuş tarihi, oda tipi ve kişi sayısı gibi etkenler toplam tutarı değiştirebileceğinden güncel fiyatı Fazilet Turizm'i arayarak ya da rezervasyon talebi bırakarak öğrenebilirsiniz. Diğer programları yurt dışı turlar sayfasında görebilirsiniz.

Kerbela turu için temel hazırlık; geçerli pasaport, vize işlemleri için istenen belgeler, örtülü ve rahat kıyafetler, kişisel ilaçlar ve gün içinde taşıyacağınız küçük bir çantadan oluşur. Seyahat valizi ve sırt çantası program kapsamında verilir.

Yanınıza alacağınız belgeler:

• Pasaport ve vize için istenen belgelerin birer fotokopisi
• Yurt dışı çıkış harç pulunun ödendiğini gösteren belge
• Acil durum numaralarının yazılı olduğu bir kâğıt
• Seyahat sağlık sigortanız varsa poliçenin bir kopyası

Giyim ve kişisel eşya için:

• Bol, uzun ve örtülü kıyafetler; kadınlar için abaya ya da çarşaf
• Kolay çıkarılıp giyilen rahat ayakkabı ve yedek çorap
• Güneşten korunmak için şapka ya da şemsiye
• Telefon, para ve pasaport için küçük bir bel ya da boyun çantası

Düzenli kullandığınız ilaçları yolculuk süresince yetecek miktarda, orijinal kutularında ve el bagajınızda taşıyın. Kronik bir rahatsızlığınız varsa seyahatten önce hekiminize danışın ve günlük yürüme temposunu ona anlatın. Sıcak dönemlerde su tüketimine dikkat etmek ve öğle saatlerinde gölgede dinlenmek, uzun ziyaret günlerini daha rahat geçirmenizi sağlar.

Irak'ın resmî para birimi Irak dinarıdır. Kart kullanımının yaygınlığı şehre ve mekâna göre değişebileceği için küçük alışverişler ve ekstra harcamalar için yeterli nakit bulundurmanız, döviz bozdurma imkânını da rehberinize sormanız önerilir. Telefonunuzun yurt dışı kullanım ayarlarını yola çıkmadan operatörünüzle konuşun.

Ziyaret edeceğiniz kişilerin hayatını önceden okumak, türbenin önünde durduğunuzda neyi düşündüğünüzü değiştirir. Program kapsamında verilen Yasin-i Şerif'i yanınızda taşıyabilir, TDV İslâm Ansiklopedisi'nin “Hüseyin”, “Kerbelâ” ve “Necef” maddelerini yola çıkmadan okuyabilirsiniz.

Kerbela turu seçerken acentenin TÜRSAB kaydını, programın gün gün akışını, otel adlarını, uçuş bilgisini ve resmî seyahat tavsiyesi değişirse uygulanacak erteleme ve iptal koşullarını yazılı olarak kontrol etmek gerekir. Koşulları hızlı değişebilen bir ülkede bu kontrol listesi, programın kendisi kadar önemlidir.

Fazilet Turizm, TÜRSAB'a kayıtlı A Grubu seyahat acentasıdır ve belge numarası A-4593'tür. 2007'de İzmir'de kurulan firmanın merkezi İstanbul Fatih'tedir. Belgeleri belgelerimiz sayfasında, firma geçmişini hakkımızda sayfasında görebilirsiniz; belge numarası TÜRSAB'ın kendi kayıt sisteminden de doğrulanabilir.

Kayıttan önce sorulacak sorular

1. Planlanan kalkış tarihi, kalkış şehri ve havayolu hangisi?
2. Necef ve Kâzımiye'de hangi otellerde kalınacak?
3. Medain ve Bağdat türbeleri hangi gün gezilecek?
4. Grupta rehber ve şirket temsilcisi kim olacak?
5. Vize için hangi belgeler, ne zamana kadar istenecek?
6. Resmî seyahat tavsiyesi değişirse tur ertelenecek mi, ödeme nasıl iade edilecek?
7. Öğle yemekleri ve ekstra geziler için ayrıca ne kadar harcama öngörülmeli?

Bu soruların cevaplarını yalnız telefonda almakla yetinmeyin; mümkünse yazılı olarak isteyin. İletişim sayfasında Fazilet Turizm'in İstanbul merkez ve İzmir ofis numaraları yer alır.

Kerbela turu, Fazilet Turizm'in yurt dışı programlarından biridir. Kudüs'e gitmeyi düşünüyorsanız Kudüs gezi rehberi Mescid-i Aksâ ve çevresindeki ziyaret yerlerini anlatır. Mekke ve Medine'deki ziyaret noktaları için Mekke ve Medine'de gezilen yerler yazısına bakabilirsiniz; tüm programlar turlar sayfasındadır.

Tarihî ve dinî bilgiler TDV İslâm Ansiklopedisi'nin ilgili maddelerine, seyahat ve vize bilgileri T.C. Dışişleri Bakanlığı temsilciliklerinin duyurularına, program bilgileri Fazilet Turizm'in yayımladığı program sayfasına dayanır.

Son kontrol: 09.11.2026

Tarih ve din

• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kerbelâ”
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Necef”
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kûfe”
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sâmerrâ”
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Kâzımeyn”
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Medâin”
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Bağdat”
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Atebât”
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Hüseyin”
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Âşûrâ”
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Ebû Hanîfe”
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Abdülkādir-i Geylânî”
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Selmân-ı Fârisî”
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Mûsâ el-Kâzım”
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Ali el-Hâdî”
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Muhammed el-Cevâd”
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Sefir” (Şîa)
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Müfîd, Şeyh”
• TDV İslâm Ansiklopedisi, “Ziyaret”

Seyahat, vize ve güvenlik

• T.C. Bağdat Büyükelçiliği, Vatandaşlarımız için Önemli Duyuru, 24.03.2026
• T.C. Bağdat Büyükelçiliği, Vatandaşlarımız için Önemli Duyuru, 16.03.2026
• T.C. Bağdat Büyükelçiliği, Irak Cumhuriyeti Tarafından Türkiye Cumhuriyeti Vatandaşlarına Uygulanan Vize Rejimi Hakkında Duyuru, 12.08.2021
• T.C. Dışişleri Bakanlığı Konsolosluk Hizmetleri
• Irak İçişleri Bakanlığı elektronik vize portalı

Program bilgisi

• Fazilet Turizm, Kerbela Irak Turu program sayfası