Kudüs Gezi Rehberi: Mescid-i Aksa, Kubbetü's-Sahra, El-Halil ve Eriha

Kudüs turunda gezilen yerler beş bölgede toplanır: Mescid-i Aksa'nın bulunduğu Harem-i şerif, surlarla çevrili Kadim Kudüs, şehre doğudan bakan Zeytindağı, Hz. İbrahim'in kabrinin bulunduğu El-Halil ve ilk gün uğranan Eriha ile Lut Gölü çevresi. 4 gece 5 günlük programda bunlara dönüş günü Amman'daki üç durak eklenir. Fazilet Turizm'in yayımlanmış üç Kudüs programı da bu omurga üzerine kuruludur; aralarındaki fark, durakların hangi güne yerleştirildiği ve serbest zamanın ne kadar olduğudur.

Harem-i şerif, Kudüs'te Mescid-i Aksa'yı, Kubbetü's-Sahra'yı ve aradaki geniş avluyu çevreleyen surlarla sınırlı kutsal alanın adıdır. Ziyaretçilerin çoğu bu alanı tek bir cami sanır; oysa programda Harem içinde beş ayrı yapı ve bir duvar ziyareti sayılır. Aşağıdaki tablo, program sayfalarında ziyaret yeri olarak listelenen durakları bölgelere göre toplar.

Program sayfalarındaki listelere göre 4 gece 5 günlük turda Kudüs'te 14, Zeytindağı'nda 7, El-Halil'de 9, Eriha'da 4 ve Amman'da 3 ziyaret yeri bulunur. Hicri yılbaşı programında Rahmet Mezarlığı Kadim Kudüs gününe alındığı için Kudüs'teki durak sayısı 15'e çıkar, Zeytindağı'ndaki 6'ya iner. Gün gün akışı görmek için 4 gece 5 günlük Kudüs turu sayfasına bakabilirsiniz.

Bu rehberde her bölge, programdaki sırasıyla ve tarihî arka planıyla anlatılır. Tarihî ve dinî bilgiler TDV İslâm Ansiklopedisi ile Diyanet İşleri Başkanlığı yayınlarına, giriş ve güvenlik bilgileri ise T.C. Dışişleri Bakanlığı duyurularına dayanır. Programda yer almayan bir mekândan söz edildiğinde bu ayrıca belirtilir.

Kudüs, Müslümanların ilk kıblesi olan Mescid-i Aksa'nın bulunduğu, İsrâ yolculuğunun Kur'an'da adıyla anıldığı ve ibadet niyetiyle yolculuk yapılabilecek üç mescitten birine ev sahipliği yapan şehirdir. Bu üç bağ, Kudüs ziyaretini sıradan bir şehir gezisinden ayırır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre şehrin Arapça adı olan Beytülmakdis "mukaddes ev" anlamına gelir; Kudüs adı da aynı kökten gelir ve aslında şehri değil mâbedi ifade eder.

İlk kıble: Mescid-i Aksa

Kıble, namazda yönelinen yöndür. Hz. Peygamber ve Müslümanlar hicretten sonra bir süre namazda Kudüs'e, yani Mescid-i Aksa yönüne dönmüştür. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Kıble maddesine göre genel kabul, kıblenin hicretten on altı veya on yedi ay sonra Kâbe'ye çevrildiği yönündedir (Buhârî, Salât, 31; Müslim, Mesâcid, 11-12).

Kıblenin değiştiği namaz, Medine'de bugün Mescid-i Kıbleteyn olarak bilinen mescitte kılınmıştır. Mescid-i Kıbleteyn, "iki kıbleli mescit" anlamına gelir; TDV'ye göre Hz. Peygamber burada öğle veya ikindi namazını kıldırırken Bakara suresinin 144. ayeti inmiş ve kıble Kâbe'ye çevrilmiştir. Umre programlarında ziyaret edilen bu mescit hakkında Kıbleteyn Mescidi sayfamızda ayrıntılı bilgi bulabilirsiniz.

İsrâ yolculuğu ve İsrâ suresinin 1. ayeti

İsrâ, Hz. Peygamber'in bir gece Mekke'deki Mescid-i Haram'dan Kudüs'teki Mescid-i Aksa'ya götürülmesidir; Mi'rac ise oradan semaya yükseltilmesinin adıdır. Diyanet İşleri Başkanlığı'nın Miraç Gecesi konulu Cuma hutbesinde İsrâ suresinin 1. ayeti şu mealle aktarılır:

"Bir gece, kendisine âyetlerimizden bir kısmını gösterelim diye kulunu Mescid-i Harâm'dan, çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksâ'ya götüren Allah noksan sıfatlardan münezzehtir. Hiç şüphesiz o, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir." (İsrâ, 17/1)

TDV İslâm Ansiklopedisi, İslâm âlimlerinin bu ayette adı geçen Mescid-i Aksa'nın Beytülmakdis olduğu konusunda ittifak hâlinde olduğunu belirtir. Aksâ kelimesi Arapçada "uzak" anlamına gelir; ad, mâbedin Mekke'ye uzaklığından dolayı verilmiştir.

Üç mescit hadisi

Diyanet'in Kudüs konulu bir Cuma hutbesinde aktarılan hadiste Hz. Peygamber şöyle buyurur: "Üç mescit için ibadet maksadıyla yolculuğa çıkılabilir: Mescid-i Haram, Benim şu mescidim ve Mescid-i Aksa." (Müslim, Hac, 511). Bu hadis, Mescid-i Aksa'yı Mekke'deki Kâbe ve Mescid-i Haram ile Medine'deki Mescid-i Nebevî'nin yanına yerleştirir.

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin aktardığı bir başka hadise göre Mescid-i Aksa, Mescid-i Haram'dan sonra insanların Allah'a ibadet etmesi için yapılan en eski ikinci mâbettir (Buhârî, Enbiyâ, 10; Müslim, Mesâcid, 1). Diğer iki mescidi tanımak isterseniz Mescid-i Haram rehberi ve Mescid-i Nebevî rehberi üç mescidi birlikte düşünmenize yardımcı olur.

Mescid-i Aksa, dar anlamda Harem-i şerif'in güneyindeki ana cami binasını, geniş anlamda ise Kubbetü's-Sahra'yı da içine alan surlu alanın tamamını ifade eder; Kubbetü's-Sahra ise bu alanın ortasındaki kutsal kayanın üzerine yapılmış sekizgen kubbeli yapıdır. Yani Kubbetü's-Sahra, Mescid-i Aksa'nın içinde yer alır ama onunla aynı bina değildir. Fotoğraflarda sıkça görülen altın renkli kubbe Kubbetü's-Sahra'ya, daha sade ve koyu renkli kubbe ise güneydeki cami binasına aittir.

TDV İslâm Ansiklopedisi, bugün Kâbe'ye çevresiyle birlikte Mescid-i Haram denildiği gibi Mescid-i Aksa'ya da çevresiyle birlikte Harem-i şerif dendiğini belirtir. Ansiklopedi bu alanı kuzeyi 321, güneyi 283, doğusu 474 ve batısı 490 metre uzunlukta, yer yer 30-40 metre yüksekliğe ulaşan surlarla çevrili kutsal mekân olarak tarif eder. Ziyaret programlarında güneydeki cami binası çoğu zaman Kıble Mescidi adıyla anılır; bu ad, binanın Harem'in kıble yönündeki ucunda olmasından gelir.

Bir karışıklık da "Ömer Camii" adından kaynaklanır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Kubbetü's-Sahra, Hz. Ömer'in yaptırdığı mescidin yerine inşa edildiği için daha çok Batılılar tarafından Ömer Camii diye de anılmıştır. Fazilet Turizm programlarında geçen Hz. Ömer Camii ise Kadim Kudüs'te, Kıyame Kilisesi'nin yakınındaki ayrı bir camidir; ziyaret listesini okurken ikisini karıştırmamak gerekir.

Program sayfalarında yapının adı "Kubbet'üs Sahra" biçiminde, ansiklopedide ise "Kubbetü's-sahre" biçiminde yazılır. Her iki yazım da aynı yapıyı, yani "kayanın kubbesi" anlamına gelen binayı ifade eder.

Harem-i şerif'te program dahilinde Kubbetü's-Sahra, Kıble Mescidi, Kadim Mescit, Mervan Mescidi ve Burak Mescidi ziyaret edilir; avludaki İslâmî eserler ve kapılar gezilir, Burak (Ağlama) Duvarı'na ise girişe izin verilirse gidilir. Bu durakların tamamı aynı gün içinde, Harem'in farklı seviyelerinde ve köşelerinde yer alır. Alan geniş olduğu için rehberin belirlediği sırayı izlemek zaman kazandırır.

Kubbetü's-Sahra ve Sahre mağarası

Sahre, Arapçada kaya demektir ve Kubbetü's-Sahra'nın tam ortasında kalan kutsal kayayı ifade eder. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre yapının inşasına 685-686 yılında Emevî Halifesi Abdülmelik b. Mervân'ın görevlendirdiği Recâ b. Hayve ile Yezîd b. Sellâm tarafından başlanmış, inşaat 691'de tamamlanmıştır. Kubbenin çapı 20,44 metredir; dört kapısı kuzeyden itibaren Bâbü'l-cenne, Bâbü's-silsile, Bâbü'l-kıble ve Bâbü'l-garb adlarını taşır.

Kayanın en geniş yeri 17,70, en dar yeri 13,50 metredir. Altında yaklaşık 4,50 x 4,50 metre boyutlarında, 1,5 metre kadar yüksekliğinde bir oyuk bulunur ve buraya on bir basamaklı bir merdivenle inilir. Ansiklopediye göre bu mağaradaki mermer blok üzerine işlenmiş mihrap, ilk olma özelliğiyle İslâm sanat tarihi açısından önem taşır.

İç mekândaki mozaiklerde altın yaldızlı zemin üzerinde zeytin, hurma ve asma motifleri öne çıkar; mozaik kûfî yazı kuşağında İhlâs suresi ve Hz. İsa ile ilgili ayetler yer alır. Dış cephedeki çiniler Kanûnî Sultan Süleyman döneminde eklenmiştir; siperlikteki Yâsîn suresini içeren yazı kuşağı ise 1876 tarihlidir ve Hattat Mehmed Şefik'in imzasını taşır.

Kubbetü's-Sahra hakkında halk arasında yaygın bazı anlatılara dikkatli yaklaşmak gerekir. TDV İslâm Ansiklopedisi, kayanın yere değmeden havada durduğu, Hz. Peygamber'in mi'raca bu kayadan yükselerek başladığı ve üzerinde ayak izinin bulunduğu gibi rivayetlerin hadis âlimlerince zayıf veya uydurma sayıldığını kaydeder. Yerin asıl değeri, ibadet için yolculuk yapılan Mescid-i Aksa'nın bir parçası olmasından gelir.

Kıble Mescidi

Kıble Mescidi, Harem-i şerif'in güney ucundaki ana namaz binasıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre bugünkü yapı yaklaşık 80 x 55 metre boyutlarında, mihraba dik yedi nefli bir camidir ve büyük bölümü 1034 depreminden sonra yapılan yenilemeden kalmadır. Kuzeyindeki on metre çapındaki mermer şadırvan XIX. yüzyıla aittir.

Selahaddin Eyyubi Kudüs'ü geri aldığında caminin eski hâline getirilmesi için büyük emek harcanmış, Nûreddin Zengî'nin Halep'te yaptırdığı minber getirilip yerine konulmuştur. Bu minber 21 Ağustos 1969'da çıkarılan yangında yanmış, kurtarılan birkaç tahtası Harem'in batısındaki İslâm Müzesi'nde sergilenmiştir. Yapının son büyük onarımını 1922'den itibaren Mimar Kemâleddin Bey yönetmiştir.

Kadim Mescit ve Mervan Mescidi

Kadim Mescit ve Mervan Mescidi, Harem-i şerif'in avlu seviyesinin altında kalan namaz mekânlarıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi, Mescid-i Aksa'nın altında halk arasında "Hz. Süleyman'ın at ahırları" diye bilinen, sütunlara oturan kemerli ve tonozlu bir bölümden söz eder. Bu mekânlara merdivenle inildiği için yaşlı yolcuların bu bölümde acele etmemesi, rehberle birlikte hareket etmesi iyi olur.

Burak Mescidi ve Burak (Ağlama) Duvarı

Burak, İsrâ gecesine dair hadislerde Hz. Peygamber'i Mescid-i Aksa'ya taşıyan beyaz ve son derece hızlı binektir. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Burak maddesine göre hadislerde Hz. Peygamber Mescid-i Aksa'ya vardığında buraktan inmiş, Cebrâil burakı bağlamış ve Hz. Peygamber orada bulunan peygamberlere imam olarak namaz kıldırmıştır. Harem'in batı tarafındaki Burak Mescidi ve Burak Duvarı adları bu rivayetle ilişkilendirilir.

Programda "Burak (Ağlama) Duvarı" olarak geçen duvar, TDV'ye göre Hirodes döneminde mâbedin çevresini kuşatan duvarın batıdaki bir kısmıdır ve Yahudiler tarafından dua yeri olarak kullanılır. Ansiklopedi, duvarın bugünkü hâliyle en üstteki on bir taş sırasının İslâmî dönemden kaldığını belirtir. Bu durak programda "girişe izin verilirse" notuyla yer alır.

Avludaki eserler ve kapılar

Harem-i şerif'in avlusu, farklı dönemlerden kalma küçük kubbeler, sebiller, kuyular ve kapılarla doludur. TDV İslâm Ansiklopedisi Harem dahilinde çeşitli zamanlarda yapılmış birçok kubbe, dört minare, beş sebil ve çok sayıda kuyu ile sarnıç bulunduğunu yazar. Kubbetü's-Sahra yakınındaki Memlük dönemi Kayıtbay sebili ve Bâbüssilsile'nin önündeki Kanûnî dönemi çeşmesi bunların bilinen örnekleridir.

Mescid-i Aksa'nın İslâm dönemindeki tarihi, 638'de Hz. Ömer'in Kudüs'ü anlaşmayla teslim almasıyla başlar ve Emevî, Fâtımî, Eyyûbî, Memlük ve Osmanlı dönemlerinde yapılan inşa ve onarımlarla bugünkü hâline ulaşır. Aşağıdaki tablo, ziyaret sırasında rehberden duyacağınız tarihleri TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Mescid-i Aksâ, Kubbetü's-sahre ve Kudüs maddelerine göre sıralar.

Hz. Ömer ve ilk mescit. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Hz. Ömer, Kudüs'ün anahtarını teslim aldığında Mescid-i Aksa'nın molozlar altında kalmış yerini temizletmiş, bu işe bizzat katılmış ve Sahre'nin güneyindeki düzlükte cemaate namaz kıldırmıştır. Daha sonra buraya bir mescit yaptırmıştır. Ansiklopedi, 670 yılı civarında bölgeyi ziyaret eden bir Hıristiyan hacının, Müslümanların 3.000 kişinin namaz kılabileceği büyüklükte basit bir mescit yaptıklarını anlattığını aktarır.

Kubbetü's-Sahra maddesinde aktarılan bir rivayete göre Kâ'b el-Ahbâr, mescidin Sahre'nin arkasına yapılmasını önermiş, Hz. Ömer ise mescidi Sahre'nin önüne, yani güneyine inşa ettirmiştir. Kıble Mescidi'nin bugün de Harem'in güney ucunda yer alması bu tercihle uyumludur. Hz. Ömer ayrıca Hıristiyanlara can ve mal güvenliği konusunda söz veren bir anlaşma imzalamış, Ubâde b. Sâmit'i Kudüs'e kadı olarak atamıştır.

Selahaddin Eyyubi ve 1187. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Selahaddin Eyyubi, 4 Temmuz 1187'deki Hittîn Savaşı'nın ardından Kudüs'e yürümüş, 27 Receb 583'e, yani 2 Ekim 1187 Cuma gününe denk gelen Mi'rac kandilinde şehre girmiştir. Ansiklopedi, Selahaddin'in az bir fidye karşılığında halkın şehri terk etmesine izin vermesini insanca bir davranış olarak niteler. Mi'rac kandilinin bu yıl hangi güne denk geldiğini dinî günler takvimimizde görebilirsiniz.

Osmanlı dönemi. Kudüs, TDV'ye göre muhtemelen Ekim 1516'da Osmanlı yönetimine girmiş ve Kavalalı Mehmed Ali Paşa dönemi (1831-1840) hariç Aralık 1917'ye kadar yaklaşık dört asır Osmanlı idaresinde kalmıştır. Şehir, Kanûnî Sultan Süleyman döneminde en parlak dönemini yaşamıştır: Kubbetü's-Sahra'nın restorasyonu, bugün hâlâ ayakta olan surların yapımı ve günde yüzlerce yoksulu doyuran Haseki Sultan İmareti bu döneme aittir.

Sonraki padişahlar da Harem'deki onarımları sürdürmüştür. Ansiklopedi, II. Abdülhamid'in Kubbetü's-Sahra'nın zeminine değerli halılar döşettiğini, büyük bir kristal avize astırdığını ve eskiyen çinileri yenilettiğini yazar. TDV'ye göre Kanûnî surlarının yedi kapısından altısının üzerinde yapım tarihini gösteren kitabeler bulunur.

Kadim Kudüs'te program dahilinde Hz. Ömer Meydanı, Kudüs Kalesi, Hz. Ömer Camii, Kıyame Kilisesi, tarihî Ermeni ve Hıristiyan mahalleleri, Selahaddin Eyyubi Mescidi ile Hz. Davut Kabri ve Külliyesi gezilir. Kadim Kudüs, Kanûnî Sultan Süleyman'ın 1536-1540 yıllarında yaptırdığı surların içinde kalan eski şehirdir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre bu surların uzunluğu 3 kilometreyi, yüksekliği 12 metreyi aşar; otuz dört kulesi ve yedi kapısı vardır.

4 gece 5 günlük ve Kurban Bayramı programlarında Kadim Kudüs, Harem-i şerif ile aynı gün gezilir. Hicri yılbaşı programında ise Kadim Kudüs ikinci güne, Harem-i şerif Cuma gününe ayrılmıştır. Ansiklopedi eski şehri "dar ve dolambaçlı sokakların varlığı ile dikkati çeken bir Ortaçağ şehri" olarak tarif eder; bu sokaklar taş döşelidir ve yer yer merdivenlidir.

Surlar ve kapılar. Kadim Kudüs'e surlardaki kapılardan girilir. Hicri yılbaşı programının kapak fotoğrafında yer alan Şam Kapısı, eski şehrin kuzeyindeki ana girişlerdendir; TDV'ye göre Osmanlı döneminde Mescid-i Aksa ve Şam Kapısı çevresinde pek çok tekke ve zâviye bulunuyordu. Batıdaki Yafa Kapısı'nın yakınına 1900'de bir sebil, kapının üzerine de bir saat kulesi yapılmıştı.

Hz. Ömer Meydanı ve Kudüs Kalesi. Hz. Ömer Meydanı, Yafa Kapısı'ndan girildiğinde karşılaşılan meydandır ve adını Kudüs'ü 638'de teslim alan Hz. Ömer'den alır. Programda Kudüs Kalesi olarak geçen yapı, TDV'nin Kudüs maddesinde "Dâvûd Kulesi (iç kale)" olarak anılan surlar içindeki kaledir. Ansiklopedideki fotoğraflarda kulenin üzerindeki caminin minaresi ve kale içindeki namazgâh görülür.

Kıyame Kilisesi ve Hz. Ömer Camii. Kıyame (Kamâme) Kilisesi, Hıristiyanların kutsal saydığı ve eski şehrin Hıristiyan mahallesinde bulunan kilisedir. TDV'ye göre Fâtımî Halifesi Hâkim 1009'da kilisenin yıkılmasını emretmiş, kilise ancak kırk yıl sonra yeniden ibadete açılabilmiştir. Hz. Ömer Camii, kilisenin hemen yakınında yer alır ve adını Hz. Ömer'den alır; bu caminin Kubbetü's-Sahra için kullanılan "Ömer Camii" adıyla karıştırılmaması gerekir.

Program bu bölümde tarihî Ermeni ve Hıristiyan mahallelerini de kapsar. Kudüs'ün üç ilâhî dinde de kutsal sayılması, eski şehrin dokusuna doğrudan yansır; aynı sokakta cami, kilise ve sinagog görmek olağandır. Bu mekânları gezerken ibadet edenlere saygı göstermek ve rehberin fotoğraf konusundaki uyarılarına uymak ziyareti kolaylaştırır.

Selahaddin Eyyubi Mescidi ve Hz. Davut Kabri. Programdaki Kadim Kudüs gününün son durakları Selahaddin Eyyubi Mescidi ile Hz. Davut Kabri ve Külliyesi'dir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Hz. Davut, Yebûsîler'in elindeki Sion Hisarı'nı alıp buraya "Dâvûd'un şehri" adını vermiş, Kudüs'ü başşehir yapmıştır. Ahd-i Atîk'e dayanan bilgiye göre Hz. Davut Kudüs'e defnedilmiştir; ziyaret edilen külliye bu hatırayla anılır.

Zeytindağı'nda program dahilinde Selman-ı Farisi Mescidi, Uruc Mescidi, Rabia'tül Adeviyye makamı, panoramik Kudüs seyir tepesi, Hz. Meryem'in kabri, Mücîrüddin el-Uleymî'nin kabri ve Rahmet Mezarlığı ziyaret edilir. Zeytindağı, Kudüs'ün eski şehrinin doğusunda yükselen ve Harem-i şerif'e karşıdan bakan tepedir. Kudüs'ün bilinen panoramik fotoğraflarının çoğu buradan çekilir; bu rehberin kapak fotoğrafı da Zeytindağı'ndan bir Kudüs manzarasıdır.

Zeytindağı'nın tarihte de stratejik bir yeri vardır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Selahaddin Eyyubi'nin ordusu 26 Eylül 1187'de Zeytindağı'na yerleşmiş ve şehrin teslimi birkaç gün içinde gerçekleşmiştir. Seyir tepesinden bakıldığında Kubbetü's-Sahra, Kıble Mescidi ve surların birbirine göre konumu tek bakışta anlaşılır.

Makam ile kabir arasındaki fark

Makam, bir peygambere, sahabiye veya velîye nispet edilen ve onun hatırasına ziyaret edilen yerdir; her makam o kişinin kabri anlamına gelmez. Fazilet Turizm programlarında bazı duraklar bu yüzden "makamı/kabri" biçiminde yazılır. Zeytindağı'ndaki iki durak bu farkın iyi örnekleridir.

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Râbia el-Adeviyye 796 veya 801 yılında Basra'da vefat etmiş ve orada defnedilmiştir. Ansiklopedi, Ömer Rıza Doğrul'un incelemesine göre Zeytindağı'nda ona nispet edilen kabrin Dımaşklı Râbia bint İsmâil'e ait olduğunu aktarır. Selmân-ı Fârisî'nin türbesi ise TDV'ye göre Bağdat yakınındaki Selmânıpâk kasabasındadır; Zeytindağı'ndaki mescit onun adıyla anılan bir ziyaret yeridir.

Uruc Mescidi ve Hz. Meryem'in kabri

Uruc Mescidi, program sayfasında "Hz. İsa'nın göğe yükseltildiği rivayet edilen makam" olarak tanıtılır. TDV'nin Râbia el-Adeviyye maddesi de Zeytindağı'nı Kudüs'ün doğusunda, Hz. İsa'nın semaya yükseldiği yerin civarındaki tepe olarak anar. Hz. Meryem'in kabri ise Zeytindağı'nın eteğinde ziyaret edilen durak olarak programda yer alır.

Mücîrüddin el-Uleymî'nin kabri

Programda "Muciriddin Hanbeli" olarak geçen zat, TDV İslâm Ansiklopedisi'nde Ebü'l-Yümn el-Uleymî maddesinde anlatılır. Ansiklopediye göre 1456'da Kudüs'te doğmuş, Hz. Ömer'in soyundan gelen bir âlimdir; Remle, Kudüs, Nablus ve El-Halil kadılıklarında bulunmuş, 1516'ya kadar Kudüs kadılığı yapmıştır.

En bilinen eseri el-Ünsü'l-celîl bi-târîhi'l-Kuds ve'l-Halîl, Kudüs ile El-Halil'in tarihini ve Mescid-i Aksa'yı ayrıntılı biçimde anlatır. Uleymî Kudüs'te vefat etmiştir; TDV'ye göre kabri Bâbü'l-esbât'ın doğusunda, Cismâniye yakınlarındadır.

Rahmet Mezarlığı ve sahabe kabirleri

Rahmet Mezarlığı, programda sahabeden Şeddâd b. Evs ve Ubâde b. Sâmit'in kabirleriyle birlikte anılır. TDV İslâm Ansiklopedisi, Şeddâd b. Evs'in kabrinin Kudüs'te Mescid-i Aksa yakınında pek çok sahabinin bulunduğu kabristanda olduğunu belirtir.

Ubâde b. Sâmit, Hz. Ömer'in Kudüs'e kadı olarak atadığı ve halka İslâm'ı öğretmesini istediği sahabidir. TDV'ye göre 654 yılında Kudüs'te vefat etmiş ve Remle'de defnedilmiştir; kabrinin Beytülmakdis'te bulunduğuna dair rivayetler de kaynaklarda zikredilir. Hicri yılbaşı programında Rahmet Mezarlığı, Kadim Kudüs gününün son durağıdır.

El-Halil'de program dahilinde Halilurrahman Camii, Cebeli Mükebbir (Tekbir Dağı) ve caminin içindeki Hz. İbrahim, Hz. Sara, Hz. İshak, Hz. Refika, Hz. Yakup, Hz. Laika ve Hz. Yusuf'a ait kabirler ziyaret edilir; bu gün programda "o günün şartlarına göre" yapılacak olarak belirtilir. El-Halil, Batı Şeria'da, Kudüs'ün 32 km güneybatısında yer alan ve adını Hz. İbrahim'in Halîlürrahman (Allah'ın dostu) sıfatından alan tarihî şehirdir.

TDV İslâm Ansiklopedisi, şehrin üç ilâhî dinde de kutsal sayıldığını ve Müslümanlar arasında Mekke, Medine ve Kudüs'ten sonra en çok itibar edilen dördüncü şehir olarak bilindiğini kaydeder. Ahd-i Atîk'te Kiryât-Arba ve Hebron adlarıyla anılan şehir, 1187'de Selahaddin Eyyubi tarafından Haçlılar'dan geri alınmış, 1517'de Osmanlı idaresine girmiştir.

Halilurrahman Camii (Haremü'l-Halîl)

Halilurrahman Camii, TDV'de Haremü'l-Halîl veya el-Haremü'l-İbrâhîmî adıyla anılan, Hz. İbrahim ve ailesinin kabirlerinin bulunduğu yapıdır. Ansiklopediye göre Hz. İbrahim, eşi Sâre vefat edince Hebron'da içinde bir mağara bulunan bir arazi satın alıp onu buraya defnetmiş, kendisi de vefatından sonra aynı yere gömülmüştür. Bu mağara kaynaklarda Machpelah (çift) adıyla geçer.

Yapının bugünkü çevre duvarları Hirodes dönemine uzanır; ansiklopedi bu duvarların 2,5 metre kalınlığında ve 12 metre yüksekliğinde olduğunu, yapının küçük bir kale görünümünde bulunduğunu yazar. Emevîler ziyaretgâha İslâmî bir biçim vermiş, Abbâsîler burayı camiye çevirmiştir. Haçlılar döneminde kiliseye dönüştürülen yapı, 1187'de Selahaddin Eyyubi tarafından yeniden camiye çevrilmiş ve Askalân'daki ahşap minber buraya nakledilmiştir.

Osmanlı döneminde Yavuz Sultan Selim kabirleri ziyaret edip onarımlar yaptırmış, Kanûnî Sultan Süleyman haremi tamir ettirip yeni sarnıçlar eklemiştir. TDV'ye göre yapı 1612'de I. Ahmed, 1896'da II. Abdülhamid tarafından esaslı biçimde onarılmıştır.

Türbelerin yerleşimi

TDV İslâm Ansiklopedisi, Haremü'l-Halîl'deki türbeleri iki ana bölüm hâlinde tarif eder. Peygamber türbeleri sekizgen, eşlerinin türbeleri altıgen planlıdır. Programda Hz. Refika ve Hz. Laika olarak geçen isimler, ansiklopedide Rebeka ve Lea olarak yazılır.

Ansiklopedi, Hz. Yusuf'un kabrinin burada bulunduğu bilgisinin apokrif kaynaklara dayandığını belirtir. Hangi türbenin kime ait olduğunu rehberiniz yerinde gösterir; tablodaki adları önceden bilmek ziyareti takip etmenizi kolaylaştırır.

El-Halil ziyareti neden şartlara bağlıdır?

El-Halil ziyareti, şehrin Batı Şeria'da bulunması ve bölgedeki geçiş düzenlemelerinin gün gün değişebilmesi nedeniyle programda koşullu olarak yer alır. T.C. Dışişleri Bakanlığı'nın duyurusuna göre zaman zaman Kudüs ve Ramallah dışındaki kentler giriş ve çıkışa kapatılabilmektedir. Bu yüzden El-Halil günü, o sabahki duruma göre rehber tarafından netleştirilir; gerekirse sıra değiştirilir veya durak programdan çıkarılır.

Eriha ve Lut Gölü, Kudüs turunun ilk gününde, Ürdün sınırı geçildikten sonra ziyaret edilir; programda Eriha şehri, Tecrübe Dağı, Hz. Musa (a.s.) makamı/kabri ve Lut Gölü yer alır. Tecrübe Dağı ile Lut Gölü durakları vakit durumuna göre yapılır; Hicri yılbaşı programında Eriha şehri de bu koşula bağlanmıştır. Uçuş saati ve sınırdaki işlem süresi bu günün akışını doğrudan belirler.

Eriha, Batı Şeria'da, Ürdün vadisinde yer alan ve batı kaynaklarında Jericho adıyla bilinen kadim şehirdir. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Hurma maddesine göre Eski Ahid'de Eriha'dan "hurmalar diyarı" olarak söz edilir; rivayete göre Eriha ovasında 18 km uzunluğunda bir alan hurma ve meyve ağaçlarıyla kaplıydı.

Program sayfasında Eriha şehrinin yanı sıra Tecrübe Dağı'na çıkış da listelenir; bu durak yalnız vakit kalırsa yapılır. Hz. Musa (a.s.) makamı ise programda "makamı/kabri" biçiminde yazılır. Makam, bir peygambere nispet edilen ziyaret yeridir ve her zaman kesin bir kabir bilgisine işaret etmez.

Lut Gölü, Müslümanların Hz. Lût'a nispetle andığı, Batılıların ise içinde canlı yaşamadığı için "Ölüdeniz" dediği tuzlu göldür. TDV İslâm Ansiklopedisi, gölün karaların en derin çukurunu oluşturan Gor (Gavr) çukurunun bir kesiminde yer aldığını ve bu çukurun tabanının bir noktada deniz seviyesinin 790 metre altını aştığını yazar.

Ansiklopediye göre gölün suyu yüzeyde binde 288, dipte binde 325 oranında tuzludur; bu yüzden bu suda yüzmek çok kolay, dalmak ise zordur. Kıyılar billurlaşmış tuz kümeleriyle kaplıdır. Tuzlu suyun gözlere ve açık yaralara temas etmesi rahatsızlık verebileceği için suya girecekseniz yüzünüzü ıslatmamaya dikkat edin ve yanınızda tatlı su bulundurun.

Lut Gölü'nün plaj kısmına giriş fiyata dahil değildir; bu, program sayfasındaki "fiyata dahil değil" listesinde açıkça yazar. Göle girmek istiyorsanız havlu, yedek kıyafet ve terlik gibi eşyaları ilk gün kolayca ulaşabileceğiniz bir çantada taşıyın.

Türkiye'den Kudüs'e bugün en yaygın yol, uçakla Ürdün'ün başkenti Amman'a gidip oradan karayoluyla Ürdün sınır kapısından geçmektir; Fazilet Turizm'in Kudüs programları da THY ile Amman'a uçuşla başlar. T.C. Dışişleri Bakanlığı'nın Filistin'e seyahat duyurusuna göre Türkiye ile Tel Aviv arasında halen doğrudan ticari uçuş bulunmamaktadır. Duyuruda, İsrail vizesi veya vize muafiyeti olan vatandaşların üçüncü ülkeler üzerinden havayoluyla ya da Ürdün üzerinden karayoluyla Batı Şeria ve Kudüs'e geçebildiği belirtilir.

Programdaki güzergâh adım adım

1. İstanbul Havalimanı dış hatlar terminalinde buluşma.
2. Check-in ve pasaport işlemlerinin ardından Türk Hava Yolları ile Amman (Queen Alia) Havalimanı'na uçuş.
3. Amman'dan Ürdün-Filistin sınır kapısına otobüsle hareket; program sayfalarına göre bu yolculuk yaklaşık 1 saat sürer.
4. Karayolu ile sınır geçişi, ardından Eriha'ya hareket ve ilk günün ziyaretleri.
5. Dönüş gününde aynı sınırdan Ürdün'e geçiş, Amman Havalimanı'nda check-in ve THY ile İstanbul'a uçuş.

Uçuş saatleri ve sınırdaki işlem süresi dönemden döneme değişir; kesin saatler kayıt sırasında ve yolculuktan önce bildirilir. Sınır geçişinde pasaport ve bagaj işlemleri zaman alabileceği için bu aşamada sabırlı olmak ve grup lideriyle birlikte hareket etmek önemlidir.

Ürdün'e giriş için vize gerekir mi?

Türk vatandaşları Ürdün'e turizm amaçlı seyahatte vizeden muaftır. Dışişleri Bakanlığı'nın Ürdün duyurusuna göre diplomatik, resmî ve umuma mahsus pasaport sahipleri, ilk giriş tarihinden itibaren altı ay içinde 90 günü geçmemek kaydıyla vizesiz seyahat edebilir.

Aynı duyuruda, Ürdün'de 2 haftadan fazla kalan yabancıların ikamet adresini beyan etmesi gerektiği belirtilir; kalış süresi 2 haftayı aşmayanlar bu kurala tabi değildir. Kudüs programlarında Ürdün'de geçirilen süre kısa olduğu için bu kural tur katılımcılarını doğrudan ilgilendirmez.

Son kontrol: 09.11.2026. Kurallar değişebilir; yola çıkmadan önce Dışişleri Bakanlığı'nın Ürdün duyurusunu yeniden kontrol edin.

Dönüş günü Amman durakları

4 gece 5 günlük programın son gününde, sınır geçişinden sonra Amman'da üç durak yer alır: Hz. Şuayb (a.s.) makamı/kabri, Hz. Yuşa (a.s.) makamı/kabri ve Türk Salt Şehitliği. Program sayfası, Salt Şehitliği'ni 300 Osmanlı askerinin kurşuna dizildiği kabristan olarak tanıtır ve Amman programının ziyaretlerdeki yoğunluğa ve zamana göre iptal edilebileceğini ya da değiştirilebileceğini belirtir.

Hz. Yuşa'ya nispet edilen yerler konusunda da makam ile kabir ayrımı geçerlidir. TDV İslâm Ansiklopedisi, Hz. Yuşa'ya nispet edilen kabir ve makamların farklı bölgelerde bulunduğunu, bunlardan birinin İstanbul Beykoz'daki Yuşa Tepesi olduğunu kaydeder. Kurban Bayramı ve Hicri yılbaşı programlarında Amman durakları yer almaz; bu programlarda sınır geçişinin ardından doğrudan havalimanına gidilir.

Umuma mahsus pasaport taşıyan Türk vatandaşlarının Kudüs'e ve Batı Şeria'ya girebilmesi için İsrail giriş vizesine sahip olması gerekir; diplomatik, hizmet ve hususi pasaport sahipleri ise 180 gün içinde 90 günü aşmamak kaydıyla vizeden muaftır. Bu bilgi T.C. Dışişleri Bakanlığı'nın Filistin'e seyahat edecek vatandaşlara yönelik duyurusuna ve Türk vatandaşlarının tabi olduğu vize uygulamaları listesine dayanır. Umuma mahsus pasaport, vatandaşların büyük çoğunluğunun kullandığı bordo kapaklı standart pasaporttur.

Aynı duyuruya göre Türkiye'deki İsrail temsilcilikleri Ekim 2023'teki çatışmaların ardından geçici olarak kapatılmış ve vize hizmetleri durmuştur. Bu durum vize başvurusunun nasıl yapılacağını doğrudan etkiler; vize süreci, Kudüs yolculuğunun takvimini belirleyen başlıca etkendir.

Son kontrol: 09.11.2026. Bu bilgiler değişebilir; yolculuktan önce Dışişleri Bakanlığı'nın Filistin duyurusunu ve vize uygulamaları listesini yeniden kontrol edin.

Fazilet Turizm programlarında vize

Fazilet Turizm'in Kudüs programlarında "vize ücreti ve işlemleri" fiyata dahil hizmetler arasında yer alır. Başvurunun hangi yolla yapılacağı, hangi belgelerin ne zamana kadar teslim edileceği kayıt sırasında dönemin koşullarına göre bildirilir. Vize kararı resmî makamlara aittir; bu yüzden tarih planlarken evrakı erken teslim etmek, olası gecikmelere karşı pay bırakır.

Kayıt sırasında pasaportunuzun geçerlilik süresini ve boş sayfa durumunu mutlaka sorun. Pasaport yenilemeniz gerekiyorsa bunu vize başvurusundan önce tamamlamak gerekir; başvuru yenilenmiş pasaportla yapılır. Ayrıntılı bilgi için iletişim sayfamızdaki numaralardan ofisimize ulaşabilirsiniz.

Pasaporttaki İsrail vizesi başka seyahatleri etkiler mi?

Dışişleri Bakanlığı'nın 19.08.2010 tarihli duyurusunda, pasaportunda İsrail vizesi veya giriş-çıkış damgası bulunan yabancıların aralarında Suudi Arabistan'ın da bulunduğu bazı ülkelere girişine izin verilmediği belirtilmiştir. Aynı duyuruya göre talep edilmesi hâlinde İsrail vizesi ve giriş-çıkış damgaları pasaporttan ayrı bir kâğıda uygulanabilmektedir.

Bu duyuru eski tarihlidir ve ilgili ülkelerin kuralları o tarihten bu yana değişmiş olabilir. Kudüs dönüşünde umre ya da başka bir ülke yolculuğu planlıyorsanız, güncel durumu ilgili ülkenin resmî makamlarından ve kayıt sırasında ofisimizden teyit edin. Umre tarafındaki güncel süreç için umre vizesi rehberimize bakabilirsiniz.

Kudüs turunda güvenlik, programın her gününü doğrudan etkileyen bir konudur; bu nedenle El-Halil ziyareti "o günün şartlarına göre", Burak Duvarı ziyareti "girişe izin verilirse" yapılır ve tur firması gerekli hâllerde programda iptal ve değişiklik yapma hakkını saklı tutar. Bu ifadeler programın belirsiz olduğu anlamına gelmez; bölgedeki koşulların gün içinde değişebildiğini açıkça kabul eder.

T.C. Dışişleri Bakanlığı'nın duyurusuna göre bölgede kalıcı çözüme ulaşılamadığı için tam bir sükûnet sağlanamamıştır ve zaman zaman Kudüs ve Ramallah dışındaki kentler giriş-çıkışa kapatılabilmektedir. Bakanlık, bölgeyi ziyaret edecek vatandaşların bölgedeki askerî operasyonlar ve uygulamalar konusunda dikkatli ve tedbirli olmasını önerir. Turun yapılıp yapılmayacağı ve günlerin sırası, kalkış öncesindeki son duruma göre değerlendirilir.

Yolculuk öncesinde şu adımlar güvenlik açısından fark yaratır:

• Dışişleri Bakanlığı'nın Filistin duyurusunu kalkıştan birkaç gün önce yeniden okuyun.
• T.C. Kudüs Başkonsolosluğu iletişim bilgilerini telefonunuza kaydedin.
• Programda seyahat ve sağlık sigortası dahildir; ancak program sayfasına göre 80 yaş ve üzeri yolculara seyahat sigortası yapılamamaktadır. Bu yaş grubundaysanız kayıttan önce ofisimizle görüşün.
• Yakınlarınıza otel adlarını ve gün gün programı bırakın.
• Düzenli kullandığınız ilaçları reçetesiyle birlikte el bagajınızda taşıyın.

Tur sırasında. Gün içinde rehberinizin yönlendirmesine göre pasaportunuzu yanınızda taşıyın ve grup programının dışında tek başına bölge değiştirmeyin. Serbest zamanlarda rehberin önerdiği alanlarda kalmak, programdaki değişikliklerden zamanında haberdar olmanızı sağlar. Kalabalık saatlerde Harem-i şerif girişlerinde bekleme olabilir; bu sürede grup toplanma noktasını not etmek kaybolma riskini azaltır.

Programda değişiklik olursa. Program sayfalarında "gerekli hallerde tur firması programda iptal ve değişiklik yapma hakkına sahiptir" ifadesi yer alır. Uygulamada bu, kapanan bir durağın başka bir güne alınması, sıranın değiştirilmesi ya da koşullar uygun değilse durağın programdan çıkarılması anlamına gelebilir. Hangi durakların koşullu olduğunu önceden bilmek, beklentinizi doğru kurmanızı sağlar.

Fazilet Turizm'in üç Kudüs programı aynı durakları kapsar; farklar sürede, günlerin sırasında, serbest zamanda ve Amman duraklarındadır. 4 gece 5 günlük program en sıkışık akışa sahiptir ve dönüş günü Amman durakları içerir. Kurban Bayramı ve Hicri yılbaşı programları 5 gece 6 gündür; Zeytindağı ya da Harem-i şerif için ayrı bir gün ayırır.

Program sayfalarındaki tarihler geçmiş dönem broşüründe yayımlanmıştır; güncel kalkış tarihleri ve fiyat için program sayfalarına bakabilir ya da ofisimizi arayabilirsiniz. Tüm Kudüs ve yurt dışı programlarını tur kataloğumuzda birlikte görebilirsiniz.

4 gece 5 günlük program

4 gece 5 günlük Kudüs turu, Harem-i şerif ve Kadim Kudüs'ü ikinci güne toplar; üçüncü gün Cuma namazı ve serbest zamana ayrılır. Dördüncü gün El-Halil ile Zeytindağı aynı gün gezildiği için uzun bir gündür. Son gün Amman'daki Hz. Şuayb ve Hz. Yuşa makamları ile Türk Salt Şehitliği eklenir. Oda seçenekleri 2, 3 ve 4 kişiliktir.

Bu program, izin süresi kısıtlı olan ve Amman duraklarını da görmek isteyen yolcular için uygundur. Yürüyüş temposu yoğun olduğundan, yaşlı yolcuların dördüncü gün için dinlenme ihtiyacını önceden düşünmesi gerekir.

Kurban Bayramı programı

Kurban Bayramı özel 5 gece 6 günlük Kudüs turu, Zeytindağı'na üçüncü günün tamamını ve El-Halil'e beşinci günün tamamını ayırır. Bu dağılım, her bölgeye daha sakin bir tempoda zaman tanır. Yayımlanan program Mayıs 2026 dönemine aittir; oda seçenekleri 2 ve 3 kişiliktir.

Bayram günlerinde Kudüs'te bulunmak isteyen ve tempoyu yaymayı tercih eden yolcular bu programı değerlendirebilir. Bayram dönemlerinde Harem-i şerif'teki kalabalığın artabileceğini de hesaba katmak gerekir.

Hicri yılbaşı programı

Hicri yılbaşı özel 5 gece 6 günlük Kudüs turu, Harem-i şerif ziyaretini Cuma namazıyla aynı güne, yani dördüncü güne yerleştirir. Böylece Cuma namazı Mescid-i Aksa ziyaretinin içinde yer alır. Beşinci gün tamamen serbesttir; El-Halil ve Zeytindağı ise üçüncü günde birlikte gezilir.

Yayımlanan program Haziran 2026 dönemine aittir ve oda seçenekleri 2 ve 3 kişiliktir. Serbest gün, Harem-i şerif'e kendi temponuzla yeniden gitmek ya da Kadim Kudüs'te dinlenmek için kullanılabilir.

Kudüs turu fiyatına THY ekonomi sınıfı uçak bileti, kahvaltı ve akşam yemeği esaslı konaklama, transferler, programdaki turlar ve rehberlik, vize ücreti ve işlemleri, seyahat ve sağlık sigortası ile bahşişler dahildir. Öğle yemekleri, kapalı içecekler, kişisel harcamalar, otel ekstraları, yurt dışı çıkış harcı ve Lut Gölü plaj girişi ise dahil değildir. Bu listeler üç programın sayfasında aynı biçimde yayımlanır.

Fiyata dahil olanlar:

• Türk Hava Yolları ile ekonomi sınıfı uçak bileti
• Belirtilen sınıf otelde açık büfe kahvaltı ve akşam yemeği esaslı konaklama
• Havalimanı, otel ve havalimanı transferleri
• Programda belirtilen tüm turlar, ulaşım ve rehberlik hizmetleri
• Vize ücreti ve işlemleri
• Seyahat ve sağlık sigortası (80 yaş ve üzeri yolculara seyahat sigortası yapılamamaktadır)
• Otobüslerde ücretsiz kablosuz internet
• Turlarda kişi başı 2 adet yarım litrelik su
• Tüm bahşişler

Fiyata dahil olmayanlar:

• Turlardaki öğle yemekleri
• Yemeklerde alınan kapalı içecekler
• Kişisel harcamalar
• Otel ekstraları (oda servisi, telefon vb.)
• Yurt dışı çıkış harcı
• Lut Gölü'nün plaj kısmına giriş

Öğle yemekleri dahil olmadığı için gün içinde yanınızda harçlık bulundurmanız gerekir. Hangi para biriminin daha kullanışlı olduğunu ve yurt dışı çıkış harcının nasıl ödeneceğini kayıt sırasında sorabilirsiniz.

Konaklama ve oteller. Konaklama Kudüs'tedir ve program sayfalarında Saint George Hotel ile Holly Land Hotel listelenir. Kudüs'te kalmak, Harem-i şerif'e ve Kadim Kudüs'e günlük ulaşımı kolaylaştırır; El-Halil ve Eriha ise günübirlik gidilip dönülen duraklardır. Hangi dönemde hangi otelin kullanılacağı ve oda dağılımı kayıt sırasında teyit edilir.

Güncel fiyat, oda tipine göre kişi başı tutar ve çocuklar için uygulanan koşullar program sayfalarında yayımlanır. Tüm yurt dışı programları yurt dışı turlar kategorisinde karşılaştırabilirsiniz.

Mescid-i Aksa ziyaretinde mescide uygun, bol ve örtülü kıyafet tercih edilir; Harem-i şerif bir ibadet alanı olduğu için sessizlik, temizlik ve namaz kılanlara saygı ziyaretin temelidir. Kadınların başörtüsünü, erkeklerin de dizi örten kıyafeti yanında bulundurması, farklı girişlerde yaşanabilecek uyarıları önler. Ayakkabılar namaz mekânlarına girerken çıkarıldığı için kolay çıkarılan bir ayakkabı ve ayakkabıyı koyacağınız küçük bir poşet işinizi kolaylaştırır.

Namaz ve Cuma günü. Üç programın üçünde de Cuma günü ayrıca belirtilmiştir: 4 gece 5 günlük ve Kurban Bayramı programlarında "Cuma namazı ve serbest zaman", Hicri yılbaşı programında "Cuma namazı" ile birlikte Mescid-i Aksa ziyareti yer alır. Cuma günü Harem-i şerif'te kalabalık artar; erken çıkmak ve grup toplanma noktasını önceden belirlemek gerekir.

Namaz vakitlerinde ziyaret akışı kısa süreliğine durabilir. Rehberiniz Harem'deki gezi sırasını namaz vakitlerine göre düzenleyebilir; bu aralıkları kendi ibadetiniz için kullanabilirsiniz.

Ayakkabı, yürüyüş ve hava. Kudüs turunun büyük kısmı yürüyerek geçer. Kadim Kudüs'ün taş döşeli, yer yer merdivenli sokakları, Zeytindağı'nın eğimli yolları ve Harem-i şerif'in geniş avlusu rahat ve kaymayan ayakkabı gerektirir. İlk gün Lut Gölü çevresinde, deniz seviyesinin altındaki bir bölgede bulunacağınız için güneşe karşı şapka ve su bulundurmak da faydalıdır.

Fotoğraf ve ibadet yerlerine saygı. Kudüs'te cami, kilise ve sinagog aynı sokaklarda yer alır. Fotoğraf çekerken ibadet edenleri rahatsız etmemek, izin verilmeyen yerlerde çekim yapmamak ve kişileri izinsiz fotoğraflamamak gerekir. Kilise gibi diğer ibadet yerlerinde de omuzları ve dizleri örten kıyafet tercih etmek ziyaretinizi kolaylaştırır.

Kudüs turuna hazırlık, pasaport ve vize evrakının zamanında tamamlanmasıyla başlar; ardından resmî duyuruların kontrolü, sağlık ve sigorta durumu ve günlük yürüyüşe uygun bir çanta gelir. Aşağıdaki liste, program sayfalarındaki bilgilere ve Dışişleri Bakanlığı duyurularına göre hazırlanmıştır.

1. Pasaportunuzun geçerlilik süresini ve boş sayfa durumunu kayıt sırasında kontrol ettirin.
2. Vize için istenen belgeleri ve teslim tarihini kayıt sırasında öğrenin; evrakı erken teslim edin.
3. Kalkıştan birkaç gün önce Dışişleri Bakanlığı'nın Filistin ve Ürdün duyurularını yeniden okuyun.
4. 80 yaş ve üzerindeyseniz sigorta durumunu kayıttan önce ofisle konuşun.
5. Düzenli kullandığınız ilaçları reçetesiyle birlikte el bagajına koyun.
6. Rahat, kaymayan ve kolay çıkarılan bir ayakkabı seçin.
7. Kadınlar başörtüsünü, herkes örtülü kıyafeti günlük çantasında bulundursun.
8. İlk gün için Lut Gölü'ne uygun havlu ve yedek kıyafeti ulaşılabilir bir yerde taşıyın.
9. Öğle yemekleri ve kişisel harcamalar için harçlık ayırın.
10. Yurt dışı çıkış harcının nasıl ödeneceğini öğrenin.
11. T.C. Kudüs Başkonsolosluğu ve rehberinizin telefon numarasını kaydedin.
12. Otel adlarını ve gün gün programı yakınlarınızla paylaşın.

Yurt dışı yolculuğa ilk kez çıkıyorsanız valiz ve evrak düzeni için ilk kez umreye gidenler için hazırlık rehberimiz de fikir verir. Kayıt ve evrak süreci için rezervasyon talebi bırakabilir ya da ofisimizi arayabilirsiniz.

Kudüs turunda en sık yapılan hatalar, Kubbetü's-Sahra'yı Mescid-i Aksa'nın tamamı sanmak, koşullu durakları kesin saymak, vize evrakını son haftaya bırakmak ve fiyata dahil olmayan kalemleri dahil sanmaktır. Bu hataların çoğu, program sayfasını dikkatle okuyarak ve kayıt sırasında doğru soruları sorarak önlenir.

• Kubbetü's-Sahra'yı Mescid-i Aksa'nın tamamı sanmak. Mescid-i Aksa, Kubbetü's-Sahra'yı da içine alan Harem-i şerif'in tamamıdır; güneydeki Kıble Mescidi de bu alanın parçasıdır.
• Vakit veya şart notlarını gözden kaçırmak. Tecrübe Dağı, Lut Gölü, El-Halil ve Burak Duvarı programda koşullu olarak yazılır; bu duraklar her turda kesin değildir.
• Vize evrakını geciktirmek. Vize kararı resmî makamlara aittir; geç teslim edilen evrak, kalkış tarihini riske atabilir.
• Öğle yemeği ve plaj girişini dahil sanmak. Öğle yemekleri ve Lut Gölü plaj girişi fiyata dahil değildir.
• Makam ile kabri aynı şey sanmak. Programda "makamı/kabri" diye yazılan yerlerde kesin kabir bilgisi bulunmayabilir.
• Kudüs dönüşü yolculukları sormamak. Pasaporttaki vize veya damganın başka ülke seyahatlerine etkisini önceden resmî makamlara sorun.
• Serbest zamanı grup dışında bölge değiştirmek için kullanmak. Dışişleri duyurusuna göre bazı kentler zaman zaman giriş-çıkışa kapatılabilir.

Bu listeyi kayıt sırasında elinizde tutmak, ofisle yapacağınız görüşmeyi de kısaltır. Sorularınızın bir kısmının cevabını sıkça sorulan sorular sayfamızda da bulabilirsiniz.

Kudüs turu bir ziyaret ve gezi programıdır; umre ise ihram, tavaf, sa'y ve tıraş gibi menâsiki olan bir ibadettir. Kudüs programında ihram, tavaf veya sa'y yer almaz; ziyaret, Mescid-i Aksa'da namaz ve dua ile tarihî ve dinî mekânların gezilmesinden oluşur. İki yolculuğun süresi, vize süreci ve gün düzeni de birbirinden farklıdır.

Fazilet Turizm'in umre programları 7 günden başlayıp daha uzun sürelere kadar uzanır ve Mekke ile Medine'de konaklamayı kapsar. Kudüs programları ise 5 veya 6 gündür ve konaklama yalnız Kudüs'tedir. Umre programlarının tamamını umre turları sayfamızda inceleyebilirsiniz; Medine'deki üçüncü mescit için Mescid-i Nebevî kuşbakışı sayfası da iyi bir başlangıçtır.

Üç mescidi de ziyaret etmek isteyenler için Kudüs ve umre yolculukları ayrı tarihlerde planlanır. Vize süreçleri birbirinden bağımsız yürüdüğü için iki yolculuğun arasına yeterli zaman koymak ve pasaportla ilgili soruları önceden netleştirmek gerekir.

Bu rehberde kullanılan resmî ve ansiklopedik kaynaklar şunlardır. Seyahat ve giriş bilgileri için son kontrol tarihi 09.11.2026'dır.

• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mescid-i Aksâ"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kubbetü's-sahre"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Halîl" (Halîlürrahman)
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kudüs"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kıble"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mescid-i Kıbleteyn"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Burak"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ağlama Duvarı"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Lut Gölü"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hurma"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ebü'l-Yümn el-Uleymî"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Şeddâd b. Evs"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ubâde b. Sâmit"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Râbia el-Adeviyye"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Selmân-ı Fârisî"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Dâvûd"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Yûşa"
• Diyanet İşleri Başkanlığı, Cuma Hutbesi: Miraç Gecesi (İsrâ 17/1 meali)
• Diyanet İşleri Başkanlığı, Cuma Hutbesi: Kapanmayan Yaramız Kudüs (Müslim, Hac, 511)
• T.C. Dışişleri Bakanlığı, Filistin'e Seyahat Edecek Türk Vatandaşlarının Dikkatine
• T.C. Dışişleri Bakanlığı, Ürdün'e Seyahat Edecek Türk Vatandaşlarının Dikkatine
• T.C. Dışişleri Bakanlığı, Türk Vatandaşlarının Tabi Olduğu Vize Uygulamaları
• T.C. Dışişleri Bakanlığı, Pasaportlarında İsrail Vizesi veya Giriş-Çıkış Damgalarıyla Seyahat Edecek Vatandaşlara Duyuru (19.08.2010)
• T.C. Kudüs Başkonsolosluğu
• T.C. Dışişleri Bakanlığı Konsolosluk Portalı