Hac ve Umre Arasındaki Farklar: Hükmü, Zamanı, Rükünleri ve Süresi

Hac ve umre farkı, aynı mekânda başlayan iki ibadetin hükmünün, zamanının ve kapsamının farklı olmasından doğar. Diyanet'in hac sözlüğü umreyi "belirli zamana bağlı olmayarak Kâbe'yi usûlüne göre ziyâret etmek", haccı ise "belirli zamanda Kâbe'yi ve etrafındaki bir kısım kutsal yerleri usûlüne uygun olarak ziyâret etmek" diye tanımlar.

Farkın özü bu iki tanımdadır. Hac belirli bir takvime ve Kâbe'nin dışındaki Arafat, Müzdelife ve Mina gibi mekânlara bağlıdır. Umre ise takvime bağlı değildir ve bütün görevleri Mescid-i Haram içinde tamamlanır.

Tablodaki fıkhî hükümlerde Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulunun Hac ve Umre ile İlgili Fetvalar kitabı ve Hanefî mezhebi esas alınmıştır. Mezheplere göre farklılık gösteren konular ilgili bölümde ayrıca belirtilmiştir.

Sıkça sorulan sorular sayfamızda bu farkı tek paragrafla özetledik: umrede Arafat'ta vakfe, kurban kesme ve şeytan taşlama bulunmaz; hac Zilhicce'de arefe günü Arafat'ta vakfeyle başlar, umre ise yılın herhangi bir ayında yapılabilir. Aşağıdaki bölümler o kısa cevabı hüküm, zaman, rükün, mekân, kurban, süre ve kayıt başlıklarında açar.

Hac ve umre; ihram, telbiye, tavaf, sa'y ve tıraş olmak üzere beş temel uygulamayı paylaşır. Bu yüzden umreye giden biri, haccın Mekke'de yapılan bölümünü büyük ölçüde tanımış olur. Farklar bu ortak çekirdeğin etrafına eklenen görevlerde ortaya çıkar.

İhram ve telbiye

İhram, hac ve umre ibadetini yapmaya niyet etmek ve telbiye getirmektir. Din İşleri Yüksek Kurulu, Hanefîlere göre niyet ile telbiyenin ihramın rüknü olduğunu, diğer üç mezhepte ise rüknün yalnız niyet olduğunu belirtir. İhrama giren kişiye, başka zamanlarda serbest olan bazı davranışlar ihramlı kaldığı sürece yasak hâle gelir; bunlara ihram yasakları denir.

Telbiye, ihrama girerken ve ihramlıyken tekrarlanan "Lebbeyk" zikridir. Diyanet'in dua sayfasındaki okunuşu şöyledir: "Lebbeyk, Allāhümme lebbeyk. Lebbeyk, lâ şerîke leke lebbeyk. İnne’l-hamde ve’n-ni‘mete leke ve’l-mülk, lâ şerîke lek."

Anlamı: "Buyur Allah’ım buyur! Emrindeyim buyur! Senin hiçbir ortağın yoktur. Emrindeyim buyur! Şüphesiz hamd sana mahsustur. Nimet de senin, mülk de senindir. Senin hiçbir ortağın yoktur." Telbiyenin ne zaman okunduğunu ve diğer duaları umre duaları yazımızda, ihram örtüsünün giyilişini ise ihram nasıl giyilir rehberinde bulabilirsiniz.

İhram yasakları hacda ve umrede aynıdır: erkekler dikişli elbise giymez, koku sürülmez, saç ve tırnak kesilmez, avlanılmaz, eşler arasındaki cinsel yakınlık yasaktır. Değişen, ihlalin cezasıdır. Örneğin hac ile umreyi tek ihramda birleştiren kıran haccında bir yasak çiğnenirse, Hanefîlere göre biri hac, biri umre ihramı için iki ceza gerekir.

Tavaf, sa'y ve tıraş

Tavaf, Hacer-i Esved hizasından başlanarak ve Kâbe sola alınarak Beytullah'ın etrafında yedi kez dönmektir; her bir dönüşe şavt denir. Sa'y, Safa ile Merve tepeleri arasında yedi kez gidip gelmektir.

Umrede tavaf ile sa'y ibadetin çekirdeğidir. Hacda bunlara karşılık gelen görevler, Arafat'tan dönüşte yapılan ziyaret tavafı ve haccın sa'yidir. Her tavaftan sonra iki rekât tavaf namazı kılınır; bu namaz Hanefî ve Mâlikîlere göre vacip, Şâfiî ve Hanbelîlere göre sünnettir. Namazın Makam-ı İbrahim'de kılınması faziletli olsa da tavaf edenlere engel olmamak için Mescid-i Haram'ın uygun bir yerinde kılınması da yeterlidir.

Halk, saçın dipten tıraş edilmesi; taksîr ise saçın kısaltılmasıdır. İki ibadette de ihramdan tıraş ya da kısaltmayla çıkılır. Din İşleri Yüksek Kurulu'na göre kadının ihramdan çıkmak için saçının en az dörtte birinin uçlarından parmak boğumu kadar kesmesi yeterlidir.

Ortak olan bu beş uygulamanın nasıl sırayla yapıldığını umre nedir rehberimizde adım adım anlattık. Bu yazının geri kalanı, iki ibadeti birbirinden ayıran noktalara odaklanır.

Hac, şartlarını taşıyan her Müslümana ömründe bir kez farzdır; umre ise Hanefî ve Mâlikî mezheplerine göre ömürde bir kez yapılması sünnet-i müekkede olan bir ibadettir. İki ibadet arasındaki pratik farkların çoğu, bu hüküm farkından doğar.

Haccın farz oluşu ve şartları

Haccın farz oluşunun dayanağı Âl-i İmrân suresinin 97. âyetidir: "Gitmeye gücü yetenin o evi ziyaret etmesi, Allah'ın insanlar üzerinde bir hakkıdır." TDV İslâm Ansiklopedisi, bu âyetin hicretin dokuzuncu yılında indiği ve haccın o yıl farz kılındığı görüşünü daha kuvvetli bulur.

Din İşleri Yüksek Kurulu'na göre hac; akıllı, ergenlik çağına gelmiş ve malî yeterliliğe sahip Müslümanlara farzdır. Kurul, Ebû Hanîfe ile İmam Mâlik'in görüşünü tercih ederek hac menâsikini yerine getirebilecek bedenî güç ve sağlığı da şart sayar. Bu şartları taşıyan kişinin haccı bizzat yapabilmesi için ayrıca yol güvenliğinin bulunması, tutuklu olmaması, yurt dışı çıkış yasağının olmaması ve kadının iddet döneminde bulunmaması gerekir.

Kurul, şartları taşıyan kişinin imkân bulunca bu farzı geciktirmeden yerine getirmesi gerektiğini de vurgular. Sağlıklıyken üzerine hac farz olup bunu yapmadan sağlığını kaybeden kişi, yerine vekil (bedel) göndererek bu görevi yerine getirir.

Umrenin hükmü ve mezhep farkı

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Umre" maddesine göre Hanefîlerin çoğunluğu ve Mâlikîler ömürde bir kez umre yapmayı müekked sünnet sayar; bazı Hanefî âlimler umreyi vacip kabul eder. Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinde tercih edilen görüşe göre ise ömürde bir kez umre yapmak farzdır.

Sünnet-i müekkede, Hz. Peygamber'in devamlı ya da çoğunlukla yaptığı, terk edilmemesi kuvvetle tavsiye edilen sünnettir. Hükümdeki bu fark sonuç da doğurur. Din İşleri Yüksek Kurulu, Şâfiî mezhebinde umre farz olduğu için umre yapmadan ölen kişinin adına malından umre yaptırılması gerektiğini; Hanefîlerde ise kişinin yaptığı umrenin sevabını başkasına bağışlayabileceğini belirtir.

Diyanet'in fetvaları Hanefî görüşü esas aldığından, Türkiye'deki uygulamada umre farz değil, sünnet bir ibadet olarak ele alınır. Kadınların eş izniyle ilgili hükümde bu ayrımın nasıl belirleyici olduğunu aşağıdaki kadınlar bölümünde göreceksiniz.

"Ramazan'da umre hacca denktir" ne anlama gelir?

Diyanet'in âyet ve hadisler sayfasında yer alan hadiste "Ramazan'da yapılan bir umre, bir hac gibidir (sevap bakımından)" buyrulur (Buhârî, Umre, 4). Parantez içindeki açıklama önemlidir: denklik sevap bakımındandır, hükümde değildir.

Din İşleri Yüksek Kurulu bu konuda açıktır: hac, belli zaman ve mekânlarda kendine özgü şart ve rükünlerle yapılan farz bir ibadettir ve sayısı ne kadar çok olursa olsun umreler hac ibadetinin yerine geçmez. Ramazan umresi programları bu nedenle hacca alternatif değil, kendi başına faziletli bir umre fırsatı olarak düşünülmelidir.

Hac yalnız hac aylarında ihrama girilerek ve Zilhicce ayının belirli günlerinde yapılabilir; umre için ise belirlenmiş bir zaman yoktur. Bu fark, hac ile umrenin hem planlamasını hem de sıklığını belirler: hac yılda yalnız bir kez yapılabilir, umre ise yıl içinde birden çok kez yapılabilir.

Hac ayları ve haccın günleri

Bakara suresinin 197. âyetinde "Hac bilinen aylardadır" buyrulur. Din İşleri Yüksek Kurulu'na göre hac ayları, hicrî takvimdeki Şevval ve Zilkade aylarının tamamı ile Zilhicce'nin ilk on günüdür. Bu döneme hac ayları denmesi, menâsikin bu aylardan herhangi birinde bitirilebilmesinden değil, haccın şartı olan ihrama Şevval'den itibaren girilebilmesindendir.

Haccın asıl günleri Zilhicce'nin 8'inden 13'üne kadar sürer. Diyanet'in sözlüğüne göre Zilhicce'nin 8'ine terviye günü, bayramın 2, 3 ve 4'üncü günlerine (11, 12 ve 13 Zilhicce) teşrik günleri denir. Aşağıdaki tablo bu günleri 2027 takvimiyle eşleştirir.

Miladi tarihler, Diyanet'in 2027 hac bilgilendirme broşüründeki "05-15 Zilhicce 1448 (11-21 Mayıs 2027)" eşleştirmesinden ve Diyanet takviminde 16-19 Mayıs 2027 olarak ilan edilen Kurban Bayramı tarihlerinden çıkarılmıştır. Din İşleri Yüksek Kurulu, Suudi Arabistan'da bayramın Türkiye'den bir gün önce ya da sonra başlaması durumunda orada bulunanların o ülkenin uygulamasına göre hareket edeceğini ve haccın geçerli olacağını belirtir.

Haccın zamanı bu kadar dar olduğu için kaçırılması da mümkündür. Hac için ihrama girdiği hâlde arefe günü zeval vaktinden bayramın ilk günü fecr-i sâdıka kadar Arafat'ta bulunamayan kişi o yılın haccını kaçırmış olur; umre yaparak ihramdan çıkar ve haccı sonraki bir yılda kaza eder. Fecr-i sâdık, tan yerinin ağarmaya başladığı ve sabah namazı vaktinin girdiği andır.

Umre için belirli bir vakit var mı?

Din İşleri Yüksek Kurulu'na göre umre için belirlenmiş herhangi bir zaman yoktur; arefe ve bayram günleri dışında her zaman umre yapılabilir. Hanefî mezhebine göre arefe günü sabahından bayramın dördüncü günü güneş batıncaya kadar umre yapmak tahrîmen mekruhtur, yani harama yakın derecede sakınılması gereken bir davranıştır; çünkü bu günler hac menâsikinin yapıldığı günlerdir.

Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezheplerine göre ise hac yapmaya niyetli olmayanlar teşrik günleri dâhil yılın her gününde umre yapabilir. 2027'de Hanefî görüşe göre umreden kaçınılacak dönem, 15 Mayıs sabahından 19 Mayıs gün batımına kadar olan süredir.

Diyanet'in eğitim portalındaki sık sorulan sorularda umrenin yıl boyunca yapılabildiği, Ramazan ayında yapılan umrenin sevabının ise daha fazla olduğu belirtilir. Aylara göre hava, kalabalık ve dinî günler açısından umre planlamasını umreye ne zaman gidilir yazımızda ayrıca ele aldık.

Hac aylarında umre yapılabilir mi?

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre hac ayları olan Şevval, Zilkade ve Zilhicce'de umre yapılabilir; İslâm, Câhiliye döneminden gelen bu aylarda umreyi kötü görme anlayışını kaldırmıştır. Bu nedenle Şevval umresi hac aylarının içinde yapılan meşru bir umredir.

Ancak hac aylarında umre yapmak, kendiliğinden temettü haccı anlamına gelmez. Din İşleri Yüksek Kurulu'na göre Hanefî mezhebinde, hac aylarında umre yapıp ihramdan çıktıktan sonra mikat sınırları dışındaki ailesinin yanına dönen kişinin temettü niyeti iptal olur. Şevval'de umre yapıp Türkiye'ye dönen biri, yalnız bir umre yapmış olur.

Hanefî mezhebine göre haccın iki rüknü vardır, Arafat vakfesi ve ziyaret tavafı; umrenin ise tek rüknü vardır, o da tavaftır. İhram iki ibadette de şarttır. Rükün, ibadetin özünü oluşturan ve terk edildiğinde ibadeti geçersiz kılan farzdır. Vacip ise terk edildiğinde ibadeti geçersiz kılmayan ama ceza kurbanı gerektiren görevdir.

Haccın farzları ve vacipleri

Din İşleri Yüksek Kurulu, Arafat vakfesini haccın "iki temel rüknünden biri", ziyaret tavafını da "diğer rüknü" olarak tanımlar. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Hac" maddesi Hanefî mezhebine göre haccın vaciplerini şöyle sıralar:

• Mikatta ya da mikattan önce ihrama girmek
• Safa ile Merve arasında sa'y yapmak
• Arafat'tan Müzdelife'ye imamdan sonra hareket etmek
• Müzdelife'de vakfe yapmak
• Akşam ve yatsı namazlarını Müzdelife'de yatsı vaktinde birleştirerek kılmak
• Cemrelere taş atmak
• İhramdan çıkmak için saçı tıraş etmek ya da kısaltmak
• Mekkeli olmayanların veda tavafı yapması

Umrenin farzları ve vacipleri

Umrenin farzı tavaftır; Din İşleri Yüksek Kurulu'na göre tavaf bütün âlimlere göre umrenin farzıdır ve terk edilirse umre bâtıl olur, yeniden yapılması gerekir. Sa'y ise Hanefî mezhebine göre umrenin vacibidir; özürsüz terk edilirse umre geçerli olmakla birlikte dem gerekir. Dem, ceza olarak bir koyun ya da keçi kesmektir. Şâfiî ve Mâlikî mezheplerinde sa'y umrenin rüknü sayıldığından, sa'y yapılmadan umre tamamlanmış olmaz.

TDV İslâm Ansiklopedisi Hanefî mezhebine göre umrenin vaciplerini sa'y ve tıraş olarak sayar ve bir vacibin terkinin umreyi geçersiz kılmadığını, ceza kurbanı gerektirdiğini belirtir. Görüldüğü gibi umrenin vacip listesi kısadır; Müzdelife, şeytan taşlama ve veda tavafı umrede bulunmaz.

Sünnetler. Haccın başlıca sünnetleri arasında ifrad haccı yapanlar için kudüm tavafı, terviye günü Mina'ya çıkıp orada gecelemek, bayram gecesini Müzdelife'de geçirmek ve teşrik gecelerini Mina'da geçirmek sayılır. Teşrik gecelerini Mina'da geçirmek Hanefîlere göre sünnet, diğer mezheplere göre vaciptir.

Umrenin sünnetleri daha sadedir: ihrama girmeden önce gusletmek, iki rekât ihram namazı kılmak, erkeklerin tavafta remel ve ıztıbâ yapması ve tavaf, sa'y ile tıraşı ara vermeden peş peşe tamamlamak. Din İşleri Yüksek Kurulu'na göre bu son davranış Hanefî ve Şâfiî mezheplerinde sünnettir.

Haccın bütün vacip ve sünnetlerinin ayrıntılı listesini hac rehberimizin farz, vacip ve sünnetler bölümlerinde bulabilirsiniz.

Hacda farz olan tavaf ziyaret tavafıdır, umrede farz olan tavaf umre tavafıdır; kudüm ve veda tavafları ise yalnız hacca özgüdür. Din İşleri Yüksek Kurulu tavafı hükmü itibarıyla farz, vacip, sünnet ve nafile olmak üzere dört, yapılışı itibarıyla yedi çeşide ayırır ve hepsinin yapılış biçiminin aynı olduğunu belirtir.

Kudüm tavafı, ifrad haccı yapanların Mekke'ye vardıklarında yaptıkları ilk tavaftır ve sünnettir. Ziyaret tavafı (ifâza tavafı), Arafat vakfesinden sonra yapılan ve haccın rüknü olan tavaftır; Kurul, Hac suresinin 29. âyetindeki "Ve Beyt-i Atîk'i (Kâbe'yi) tavaf etsinler" emriyle kastedilenin bu tavaf olduğunda fakihlerin görüş birliği içinde olduğunu belirtir.

Ziyaret tavafının vakti bayramın ilk günü başlar ve asıl olan bayramın ilk üç gününde yapılmasıdır. Kurul'a göre aşırı izdiham, yaşlılık ya da hastalık gibi nedenlerle bu tavafın bayramın ilk üç gününden sonraya ertelenmesi ceza gerektirmez; ancak ziyaret tavafı yapılana kadar eşler arasındaki cinsel ilişki yasağı devam eder.

Veda tavafı, mikat sınırları dışından gelen hacıların Mekke'den ayrılmadan yaptıkları son tavaftır ve haccın aslî vaciplerindendir. Kurul bu tavafın dayanağı olarak "Sizden biri son olarak Kâbe'yi ziyaret etmeden ayrılmasın" hadisini gösterir (Müslim, Hac, 379). Âdet ya da lohusalık hâlindeki kadınlardan veda tavafı düşer.

Umrede bu üç tavaftan hiçbiri yoktur. Umreye ihramla başlanır, umre tavafı ve sa'yden sonra tıraşla ihramdan çıkılır. Umre tavafının vakti umre ihramına girilmesiyle başlar ve ihramlı olunduğu sürece herhangi bir vakitte yapılabilir.

Remel, erkeklerin tavafın ilk üç şavtında hızlı adımlarla ve çalımlı yürümesi; ıztıbâ ise tavaf boyunca sağ omuz ile kolu açık bırakmaktır. Kurul'a göre ikisi de yalnız ardından sa'y yapılacak tavaflarda sünnettir. Bu yüzden umre tavafında yapılır, sa'y yapılmayacak nafile tavaflarda yapılmaz.

Mekke'de kalınan günlerde ikinci bir umre ile nafile tavaf arasında tercih yapacak olanlar için Kurul'un görüşü nettir: umre mevsiminde Harem sınırları dışına çıkarak yeni umre yapmak caizdir, ancak tavaf yapmak daha faziletlidir.

Arafat, Müzdelife ve Mina haccın mekânlarıdır; umrede bu üç yerde yapılması gereken hiçbir görev yoktur. Hac ile umre arasındaki en görünür fark budur: hac Mekke'nin dışına taşan bir yolculuk ister, umre ise Mescid-i Haram'ın içinde tamamlanır.

Arafat: haccın olmazsa olmazı

Diyanet'in hac sözlüğüne göre Arafat, Mekke'nin yaklaşık 25 km güneydoğusunda, Harem sınırları dışında bir bölgedir. Vakfe, belirli bir yerde belirli bir süre bulunmak demektir. Arafat vakfesi arefe günü öğle vaktinden bayram sabahı fecr-i sâdıka kadar olan sürenin herhangi bir anında yapılabilir; bu süre içinde kısa bir an bile Arafat'ta bulunmak farzı yerine getirir.

Vakfe sırasında dua edilen yer olarak bilinen Cebel-i Rahme'yi Arafat ve Cebel-i Rahme sayfamızda anlattık. Din İşleri Yüksek Kurulu, Arafat vakfesi cumaya denk geldiğinde hacıların orada cuma namazı kılmalarının gerekmediğini, Hz. Peygamber'in Vedâ haccında da cuma kılmadığını belirtir.

Müzdelife ve Mina

Müzdelife, Arafat ile Mina arasında, Harem sınırları içinde bir bölgedir. Hanefîlere göre Müzdelife vakfesinin zamanı bayram günü fecr-i sâdık ile güneşin doğuşu arasıdır; bu sürede bir an bile Müzdelife'de bulunmak yeterlidir. Kurul'a göre bütün mezheplerde izdiham, yaşlılık ve hastalık gibi mazeretlerle Müzdelife'den gece yarısından önce ayrılmak zorunda kalanlara ceza gerekmez.

Mina, Müzdelife ile Mekke arasında, yine Harem sınırları içindedir. Burada birbirine yakın üç taş kümesi bulunur; bunlara cemre denir. Bayramın ilk günü yalnız Akabe cemresine, sonraki günlerde üç cemreye yedişer taş atılır. Taşlamanın yapıldığı alanı Mina ve şeytan taşlama sayfamızda görebilirsiniz.

Bu günler fiziksel olarak da zorludur. Diyanet'in 2027 hac broşürüne göre Müzdelife'den Mina'ya ve Mina'dan otellere geçişler yürüyerek yapılır; Müzdelife ile şeytan taşlama alanı arası yaklaşık 6 km, şeytan taşlama alanı ile Harem arası yaklaşık 8 km'dir. Aynı broşüre göre Mekke'de yollar araç trafiğine kapatıldığı için 11-21 Mayıs 2027 arasında Kâbe'ye servis verilemeyecektir.

Umre programında bu mekânlar nasıl görülür?

Umre programlarında Arafat, Müzdelife ve Mina genellikle ziyaret yeri olarak görülür. Örneğin 14 günlük umre programımızın gün gün akışında altıncı gün Hira, Sevr, Arafat, Mina ve Müzdelife ziyaretine ayrılmıştır.

Bu ziyaret, bir ibadet görevi değildir. Arafat vakfesi yalnız 9 Zilhicce öğleden 10 Zilhicce fecrine kadar ve hac ihramıyla yapılabildiği için yılın başka bir gününde Arafat'ta bulunmak vakfe sayılmaz. Umreci bu mekânları, haccın geçtiği yerleri görmek ve dua etmek için ziyaret eder.

Temettü ve kıran haccı yapanların şükür kurbanı kesmesi vaciptir; ifrad haccında ve tek başına yapılan umrede ise kurban gerekmez. Umrede kurban, yalnız bir vacibin terki ya da ihram yasağının ihlali gibi durumlarda ceza olarak gündeme gelir.

Hedy, Diyanet'in sözlüğündeki tanımıyla Harem bölgesinde hacla ilgili olarak kesilen kurbandır. Din İşleri Yüksek Kurulu, temettü ve kıran haccı yapanların aynı mevsimde hac ve umreyi birlikte nasip ettiği için şükür olarak kesecekleri hayvanları Harem dâhilinde kesmeleri gerektiğini belirtir. Bu kurban, bayramda kesilen udhiyye kurbanıyla ilgili olmadığından Harem dışında, örneğin memlekette kesilmesi geçerli değildir.

Hanefî mezhebine göre hacda kurban bayramın ilk üç gününde kesilir, daha önce kesilemez. Ebû Hanîfe'ye göre Akabe cemresine taş atma, kurban kesme ve tıraş arasındaki sıra vaciptir; Ebû Yûsuf, İmam Muhammed, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerine göre ise bu sıra sünnettir ve Kurul günümüzde fetva ile uygulamanın bu yönde olduğunu belirtir.

Kurban kesme imkânı bulamayanlar için Bakara suresinin 196. âyetinde oruç seçeneği bildirilir. Kurul'a göre kurban kesme imkânı olan kişi, kurbanın yerine oruç tutamaz.

Hacca giden kişinin ayrıca memleketinde udhiyye kurbanı kesip kesmeyeceği de sık sorulur. Kurul'un tercih ettiği görüşe göre haccetmekte olan kişi, seferî olsun ya da olmasın udhiyye kurbanı kesmekle yükümlü değildir; ancak isteyen kesebilir. Şâfiî mezhebinde ise udhiyye, imkânı olan herkes için sünnet-i müekkededir.

Hac, umreyle birleştirilip birleştirilmemesine göre ifrad, temettü ve kıran olmak üzere üç şekilde yapılır. Bu üç çeşit, hac ile umrenin birbirinden ayrı iki ibadet olduğunu ama aynı yolculukta birlikte yapılabildiğini gösterir.

İfrad haccı

İfrad haccı, aynı yılın hac mevsiminde umre yapılmaksızın yapılan hacdır. Mikat dışından gelen kişi mikatta yalnız hacca niyet ederek ihrama girer, Mekke'ye varınca kudüm tavafını yapar ve ihramdan çıkmaz. Arafat ve Müzdelife vakfelerinden sonra bayram günü Akabe cemresine taş atar, tıraş olup ihramdan çıkar; ziyaret tavafı ve sa'yi yapar. İfrad haccı yapanın kurban kesmesi gerekmez.

Temettü haccı

Temettü haccı, aynı yılın hac mevsiminde önce umre yapıp ihramdan çıktıktan sonra yeniden hac için ihrama girilerek yapılan hacdır. Kişi mikatta umreye niyet ederek ihrama girer, Mekke'de umresini yapar ve tıraş olup ihramdan çıkar. Arefeden önce hac için yeniden ihrama girer. Temettü haccı yapanın şükür kurbanı kesmesi vaciptir.

Umre ile hac arasındaki günlerde kişi ihramsızdır. Din İşleri Yüksek Kurulu'na göre Harem bölgesinde bulunanlar hac için ihrama Harem bölgesinde girer. Temettü niyetiyle umre yapan kadın âdet nedeniyle Arafat'a çıkma zamanına kadar umre tavafını yapamazsa, Hanefî mezhebine göre umresini iptal edip hac için ihrama girer; böylece ifrad haccı yapmış olur, iptal ettiği umreyi sonra kaza eder ve bir dem keser.

Kıran haccı

Kıran haccı, aynı yılın hac mevsiminde umre ve hacca birlikte niyet edilip tek ihramla yapılan hacdır. Kişi umreyi yaptıktan sonra ihramdan çıkmaz, aynı ihramla haccı da yapar. Kıran haccı yapanın şükür kurbanı kesmesi vaciptir. Kurul'a göre kıran haccına niyet eden kişinin umresini yaptıktan sonra hac bitmeden ikinci bir umre yapması caiz değildir.

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Hanefî mezhebinde faziletçe sıralama kıran, temettü ve ifrad şeklindedir; Mâlikî, Şâfiî ve Hanbelî mezheplerinin sıralaması farklıdır. Diyanet'in sözlüğü üç çeşidi kısaca şöyle tanımlar: temettü, "aynı yılın hac aylarında umre ve haccı ayrı ayrı ihramlarla edâ etmek"; kıran, "umre ve haccı bir ihramda birleştirmek"; ifrad, "umresiz yapılan hac".

Türkiye'den giden biri için hacda da umrede de ihrama mikatta ya da mikattan önce girilir; fark, Mekke'de bulunan biri yeni bir ihrama gireceği zaman ortaya çıkar. Umre için Harem sınırlarının dışına çıkmak gerekir, hac için ise Harem içinde ihrama girilir.

Mikat, Diyanet'in sözlüğündeki tanımıyla doğrudan Harem bölgesine ya da Mekke'ye gelen âfâkîlerin ihramsız geçemeyecekleri sınırları belirleyen noktalardır. Âfâkî, mikat noktalarının sınırladığı bölgenin dışında oturan kişidir; Türkiye'den gidenler âfâkîdir. Hill ise Harem bölgesi ile mikat sınırları arasında kalan yerlerdir.

Din İşleri Yüksek Kurulu, mikatların Hz. Peygamber tarafından belirlendiğini ve Medineliler için Zülhuleyfe, Şamlılar için Cuhfe, Necidliler için Karnü'l-menâzil, Yemenliler için Yelemlem olduğunu aktarır (Buhârî, Hac, 7-13); Iraklılar için Zâtüırk başka bir hadiste eklenmiştir. Kurul'a göre Cidde, âlimlerin çoğuna göre mikatın içinde kaldığından âfâkîler Cidde'de ihrama giremez; kuzey ve batıdan deniz ya da hava yoluyla gelenler Cuhfe hizasını geçmeden ihrama girmelidir.

Mikat yerlerini ve uçakta ihrama girmeyi mikat yerleri yazımızda ayrıntılı anlattık. İhrama girmeden mikatı geçen kişi, menâsikten birine başlamadan geri dönüp mikattan ihrama girerse ceza gerekmez; dönmezse Hanefîlere göre bulunduğu yerden ihrama girer ve bir dem keser.

Mekke'deyken ikinci bir umre yapmak isteyen kişinin tekrar mikata gitmesi gerekmez; Harem sınırları dışına, yani Hill bölgesine çıkıp orada ihrama girmesi yeterlidir. Kurul'a göre bu konuda en çok bilinen ve faziletli yer Hz. Âişe Mescidi'nin bulunduğu Ten'îm'dir. Umre programlarında yer alan Hudeybiye ve Cirane ziyaretleri de Harem sınırı dışından yeniden ihrama girilen noktalardır.

Hac için durum terstir. Kurul'a göre Mekkeli olsun olmasın Harem bölgesinde bulunanlar hac için ihrama Harem bölgesinde girer. Bu nedenle umresinden sonra Mekke'de bekleyen temettü hacısı, hac ihramına Harem sınırları içinden girer.

Umrede tavaf, sa'y ve tıraştan sonra ihramın bütün yasakları birlikte kalkar; hacda ise ihramdan çıkış, tıraşla başlayan ve ziyaret tavafıyla tamamlanan iki aşamada gerçekleşir. Tahallül, Diyanet'in sözlüğündeki tanımıyla ihramdan çıkmak, yani ihram yasaklarının sona ermesidir.

Hacda birinci tahallül, bayramın ilk günü Akabe cemresine taş atıldıktan, temettü ve kıran yapanlar için kurban kesildikten sonra tıraş olmakla gerçekleşir. Bu aşamada dikişli elbise, koku ve tıraş gibi yasaklar kalkar. Din İşleri Yüksek Kurulu'na göre ziyaret tavafı yapılana kadar eşler arasındaki cinsel ilişki yasağı ise devam eder. Ziyaret tavafıyla bu son yasak da kalkar; buna ikinci tahallül denir.

Kurul, birinci tahallülden sonra ziyaret tavafını yapmadan ya da dört şavtını tamamlamadan cinsel ilişkide bulunan kişiye Hanefî mezhebine göre dem gerektiğini belirtir. Hac yapacak eşlerin bu iki aşamayı bilmesi, bayram günlerinde yanlışlıkla bir ceza gerektiren duruma düşmemek için önemlidir.

Umrede böyle bir ayrım yoktur. Kurul'a göre umrenin tavaf ve sa'yini ara vermeden yapıp hemen tıraş olarak ihramdan çıkmak Hanefî ve Şâfiî mezheplerinde sünnettir. Tıraştan sonra bütün yasaklar birlikte kalkar ve umreci, Mekke'de kalan günlerini ihramsız geçirir.

Haccın menâsiki Zilhicce'nin 8'i ile 12'si ya da 13'ü arasındaki beş-altı güne yayılır ve Türkiye'den yapılan hac yolculuğu konaklamayla birlikte haftalar sürer; umrenin menâsiki ise kalabalığa ve yürüme hızına göre birkaç saatte tamamlanabilir. Bir umre programının günlerce sürmesinin nedeni ibadetin uzunluğu değil, Mekke ve Medine'de geçirilen zamandır.

Hac yolculuğu ne kadar sürer?

Diyanet'in 2027 hac bilgilendirme broşüründe gidiş uçuşları 17 Nisan-11 Mayıs 2027, dönüş uçuşları 20 Mayıs-15 Haziran 2027 arasına yerleştirilmiştir. Normal konaklamada süre otel ve uçak programına göre belirlenir, Medine'de konaklama 3 ile 5 gün arasındadır. Yakın mesafe konaklama seçeneklerinde ise toplam konaklama süresi otele göre 13-14, 19-21 ve 20-25 gün olarak ilan edilmiştir.

Hac menâsikinin kendisi de tek bir günde bitmez. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre bayramın ikinci ve üçüncü günleri üç cemreye yedişer taş atılır; üçüncü gün güneş batmadan ya da ertesi gün fecir doğmadan Mina'dan ayrılmayanlar dördüncü gün de taş atar. Bu yüzden Arafat'tan Mina'dan ayrılışa kadar olan bölüm, hacının en yorucu günlerini oluşturur.

Umre programları ne kadar sürer?

Umrenin ibadet kısmı, Mekke'ye varış günü yapılabilir. Programımızda Medine'den Mekke'ye geçilen gün otele yerleşildikten ve bir süre dinlenildikten sonra grup hâlinde umre yapılır. Programın geri kalan günleri nafile tavaf, ziyaret yerleri, Medine'de Mescid-i Nebevî ve isteyenler için ikinci umreyle geçer.

Sitemizde yayımlanan umre programlarında gece dağılımı şöyledir (9 Kasım 2026 itibarıyla):

Tablodan görüldüğü gibi süre uzadıkça artan, büyük ölçüde Mekke'de geçirilen gecelerdir; Medine çoğu programda üç gecedir. Hangi sürenin size uygun olduğunu umre kaç günlük olmalı yazımızda gece dağılımlarıyla birlikte karşılaştırdık.

Türkiye'de hacca gitmek, Diyanet İşleri Başkanlığının yürüttüğü ön kayıt, kura ve kesin kayıt sürecinden geçmeyi gerektirir; umre için kura yoktur ve kayıt doğrudan seçilen programa yapılır. Bu fark, hac ile umrenin planlanmasında belki de en belirleyici pratik farktır.

Hac kaydı: ön kayıt, kura ve kesin kayıt

Hac kaydı Diyanet İşleri Başkanlığı Hac ve Umre Hizmetleri Genel Müdürlüğünün yürüttüğü bir kamu sürecidir ve şu aşamalardan oluşur:

1. Ön kayıt ve kayıt yenileme: Başvurular Başkanlığın ilan ettiği tarihlerde e-Devlet üzerinden yapılır. 2025 dönemi duyurusuna göre ilk kez başvuranlardan ön kayıt ücreti alınmış, akraba olmayanlar en fazla 7 kişilik grup hâlinde başvurabilmiş ve 0-12 yaş arası çocuklar gruba eklenebilmiştir.
2. Kura: Kesin kayıt hakkı kura ile belirlenir. Diyanet'in eğitim portalına göre kura sonuçları, o yılın başvuruları tamamlandıktan sonra 1-2 ay içinde açıklanır.
3. Kesin kayıt: 2027 hac dönemi duyurusuna göre kesin kayıt hakkı kazananlar 30 Temmuz-18 Ağustos 2026 arasında e-Devlet'ten kaydını yaptırdı; boş kalan kontenjanlar 24 Ağustos-1 Eylül 2026 arasında kura sırasına göre dolduruldu.

Kesin kayıtta "Diyanet İşleri Başkanlığı Organizasyonu" ya da "Acenta Organizasyonu" seçilir; Başkanlıkla sözleşme imzalayan acentaların listesi hac.gov.tr adresinde yayımlanır. 2027 haccı için pasaportun en az 20 Kasım 2027 tarihine kadar geçerli olması istenir; hacı adayları müftülüklerin yönlendirdiği tarihlerde menenjit aşısı yaptırır ve müftülüklerce düzenlenen hac hazırlık kurslarına katılır. Bir sonraki dönemin ön kayıt tarihleri Başkanlığın duyurusuyla ilan edilir.

Son kontrol: 09.11.2026. Hac kayıt takvimi her yıl yeniden belirlendiği için güncel tarihleri hacumre.diyanet.gov.tr ve e-Devlet'ten kontrol edin.

Kura dışı yollar ve kurada çıkmayanların durumu

Din İşleri Yüksek Kurulu, kura yöntemiyle hacca gidemeyenlerin gereğini yapmayacakları hâlde değişik meslek vizeleri almasının yalan beyan anlamına geleceğini ve dinen caiz olmadığını açıkça belirtir; mesleğini gerçekten icra edenlerin ise hac yapabileceğini ekler.

Kurul'un bir başka tespiti, kurada adı çıkmayanlar için içi rahatlatıcıdır: hac farz olur olmaz başvurduğu hâlde kurada ismi çıkmadığı için hacca gidemeden vefat eden kişi, borçlu olarak ölmüş olmaz.

Umre kaydı, vize ve hazırlık

Umre için kura ya da sıra beklenmez; yıl boyunca düzenlenen programlardan birine kayıt yaptırılır. Programlarımızda vize işlemleri hizmetlere dâhildir; pasaport ve belge süreçlerini umre vizesi yazımızda, ilk umreye hazırlığı ise ilk kez umreye gidenler için hazırlık rehberinde anlattık.

Umre haccın yerini tutmaz; Din İşleri Yüksek Kurulu'na göre sayısı ne kadar çok olursa olsun umre ve nafile tavaflar hac ibadetinin yerine geçmez. Kurul'un gerekçesi şudur: hac, belli zaman ve mekânlarda haccetme niyetiyle yapılması gereken farz bir ibadettir ve geçerli olması için kendine özgü şart ve rükünlerin yerine getirilmesi gerekir. Umre ve tavafla bu şart ve rükünler yerine gelmiş olmaz.

Bu hükmün iki pratik sonucu vardır. Birincisi, umreye birçok kez gitmiş biri, hac şartlarını taşıyorsa hac yükümlülüğü devam eder. İkincisi, sık umreye gitmek kişiye hac için ek bir yükümlülük de getirmez.

Kurul'a göre haccın farz olması için hac günlerinde bu ibadetin yapıldığı yerlerde bulunma imkânı gerekir. Hac günleri dışında Mekke'de bulunup hac günleri başlamadan ayrılmak zorunda kalan ve hac vaktinde tekrar gitme imkânı bulamayan kişiye, sırf Mekke'de bulunmuş olmasından dolayı hac farz olmaz. Kâbe'yi gören ya da umre yapan kişi hac günlerine kadar orada kalma imkânı bulursa kalır ve haccını yapar.

Hac parasının başka bir işe harcanması da yükümlülüğü düşürmez. Kurul'a göre şartları taşıyan biri hacca gitmeyip hac için ayırdığı parayı çocuğunu evlendirmek gibi başka bir amaçla kullanırsa hac yükümlülüğü üzerinden kalkmaz.

Umrenin kendi fazileti ise ayrıca bildirilmiştir. Diyanet'in âyet ve hadisler sayfasındaki hadiste "Bir umreden sonra yapılan diğer umre, aralarındaki günahları siler; makbul bir haccın karşılığı ise ancak cennettir" buyrulur (Buhârî, Umre, 1; Müslim, Hac, 437). Hadis iki ibadeti yan yana anar, birini ötekinin yerine koymaz.

Fıkıh dilinde hacı, haccı yerine getiren kişidir; umre hac farizasının yerine geçmediği için umreye giden kişi hac görevini yapmış sayılmaz. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Hac" maddesi de bu ibadeti yapana Arapçada "hâc", Türkçede "hacı" dendiğini belirtir.

Umreye "küçük hac" denmesi bu sonucu değiştirmez. Din İşleri Yüksek Kurulu'na göre Tevbe suresinin 3. âyetinde geçen "hacc-ı ekber" ifadesi hakkında farklı görüşler vardır; genel kabul gören görüşe göre hac mevsimi dışında Kâbe'ye yapılan ziyarete, yani umreye hacc-ı asğar (küçük hac), hac mevsiminde yapılan ziyarete de hacc-ı ekber (büyük hac) denir. Bayramın birinci gününe de hacc-ı ekber denilir.

Kurul, halk arasında arefe ya da bayramın ilk günü cumaya denk gelen hacca "hacc-ı ekber" dendiğine dair yaygın anlayışın güçlü bir dayanağı olmadığını da ekler.

Umreden dönenlere zaman zaman "hacı" diye hitap edilse de bu hitap, hac farizasının yerine getirildiği anlamına gelmez. Hac şartlarını taşıyan biri için umre, hac yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Kadınlar hac ve umrenin menâsikini erkeklerle aynı şekilde yapar; iki ibadet arasındaki fark, mahrem ve eş izni hükmünün farz-sünnet ayrımından etkilenmesinde ve özel hâllerde tavafın nasıl erteleneceğinde ortaya çıkar. Din İşleri Yüksek Kurulu'na göre kadınların ihramda bürünmesi gereken özel bir kıyafet yoktur; yüzlerini açık tutmaları yeterlidir.

Mahrem ve eş izni

Kurul'a göre Hanefî ve Hanbelî mezheplerinde haccın farz olması için kadının yanında bir mahremin bulunması gerekir. Şâfiîlere göre üç ya da daha fazla güvenilir kadın, Mâlikîlere göre güvenilir bir grup içindeki kadın mahremsiz hacca gidebilir. Kurul, eşinin izni ve rızasını alan kadının güvenilir bir hac organizasyonuyla Şâfiî ve Mâlikî mezheplerini taklit ederek mahremsiz hacca gidebileceğini belirtir.

Hüküm farkı burada belirginleşir. Kurul'a göre şartları taşıyan ve yanında mahremi bulunan kadının farz olan hacca gitmesine eşi engel olamaz. Umre ise farz olmadığı için evli bir kadın, yanında mahremi olsa bile eşinin izni olmadan umreye gidemez. Kadınlara özgü bütün konuları kadınlar için umre rehberimizde ayrıca ele aldık.

Özel hâller ve tavaf

Âdet hâlindeki kadın, tavaf dışında hac ve umrenin bütün görevlerini yapabilir. Kurul bu konuda Hz. Peygamber'in Hz. Âişe'ye söylediği "Hacıların, hacla ilgili yaptıklarını sen de yap. Ancak (âdet gördüğün sürece) Kâbe'yi tavaf etme" sözünü aktarır (Buhârî, Hayız, 1, 7; Müslim, Hac, 119-120).

Hacda âdet gören kadın ziyaret tavafını temizlendikten sonra yapar ve bayram günlerinden sonraya ertelemesi ceza gerektirmez; veda tavafı ise ondan düşer. Umrede de tavaf temizlenmeye kadar bekletilir. Temizlenene kadar Mekke'de kalma imkânı olmayan kadın, Hanefî mezhebine göre âdetliyken tavafını yapar; bunun için umre tavafında küçükbaş (dem), ziyaret tavafında büyükbaş (bedene) kurban gerekir. Bedene, ceza olarak bir deve ya da sığır kesmektir. Tavaf sonradan iade edilirse ceza düşer.

Hac şartlarını taşıyan kişinin önceliği haccı geciktirmemektir; Türkiye'de bunun ilk adımı hac ön kaydını yaptırmaktır, umreye gitmek ise bu yükümlülüğü ortadan kaldırmaz. Hac üzerine farz olmayanlar için ise umre, kendi başına sünnet bir ibadettir ve herhangi bir zamanda yapılabilir.

Hac farz olan kişi için öncelik

Din İşleri Yüksek Kurulu, sağlık ve servet yönünden haccetme imkânına sahip, akıl sağlığı yerinde ve ergenlik çağına ulaşmış Müslümanın bu farzı imkân bulunca geciktirmeden yerine getirmesi gerektiğini belirtir. Türkiye'de hac kurayla yapıldığı için "geciktirmemek", pratikte ön kaydı ertelememek ve kesin kayıt hakkı çıktığında kullanmak anlamına gelir.

Diyanet'in 2027 kesin kayıt duyurusuna göre süresi içinde kayıt yaptırmayan aday, mücbir sebebini belgeleyip Genel Müdürlükçe kabul edilmedikçe hakkını kaybeder; o yıl kayıt yaptırmayanlar sonraki yıllarda da bu haktan yararlanamaz.

Kura beklerken umreye gitmek

Kura sırası beklenirken umreye gitmek kişinin kendi tercihidir; umre haccın yerine geçmez ama haccın ortak menâsikini önceden yaşama fırsatı verir. Kişisel durumuna göre tereddüt yaşayanlar, Diyanet'in 190 Fetva Hattı'ndan bilgi alabilir.

İlk umrede hacca dönük olarak kazanılan tecrübeler şunlardır:

• İhram yasaklarını ve telbiyeyi bizzat yaşamak
• Kalabalık bir metafta tavaf etmeyi ve tavaf namazı için yer bulmayı öğrenmek
• Safa ile Merve arasındaki sa'y mesafesini tanımak
• Arafat, Müzdelife ve Mina'yı ziyaret ederek hac günlerinin mekânlarını önceden görmek
• Medine'de Mescid-i Nebevî ziyaretini tanımak

Mescid-i Haram'da yön bulma, kapılar ve katlar hakkındaki pratik bilgileri Mescid-i Haram rehberimizde topladık. Programlarımızda gidiş tarihinden önce bir umre semineri de düzenlenir.

Hac ve umre aynı mekânda ve benzer uygulamalarla yapıldığı için bazı hükümler birbirine karıştırılır. Din İşleri Yüksek Kurulu'nun fetvalarına göre en sık karıştırılan noktalar şunlardır:

• Şevval umresi temettü haccı demek değildir. Hanefî mezhebine göre hac aylarında umre yapıp ailesinin yanına dönen kişinin temettü niyeti iptal olur.
• Umre turunda Arafat'ı ziyaret etmek vakfe sayılmaz. Vakfe yalnız 9 Zilhicce öğleden bayram sabahı fecre kadar ve hac ihramıyla geçerlidir.
• Ramazan umresi farz haccın yerine geçmez. Hadisteki denklik sevap bakımındandır; Kurul'a göre umreler, sayısı ne olursa olsun haccın yerini tutmaz.
• Umrede kudüm ve veda tavafı yoktur. Kudüm tavafı ifrad haccına, veda tavafı âfâkî hacılara özgüdür.
• Belli duaları okumak zorunlu değildir. Kurul'a göre Kur'an'da geçen ya da Hz. Peygamber'den nakledilen duaları okumak daha uygun olsa da bunları aynen okumak zorunlu değildir; Arapça telaffuz edemeyenler duanın anlamını okuyabilir.
• Hacer-i Esved'e dokunamamak tavafı eksik bırakmaz. İzdihamda başkalarına eziyet ederek Hacer-i Esved'i öpmeye çalışmak caiz değildir; uzaktan elle işaret ederek selâmlamak yeterlidir.
• Mescid-i Nebevî'de kırk vakit namaz haccın bir parçası değildir. Kurul'a göre kırk vakit namaz haccın ne farzı ne vacibi ne de sünnetidir; Medine'de kısa kalan hacı ve umreci bunu eksiklik saymamalıdır.
• Hacda bayram günü Suudi Arabistan'ın takvimine göre belirlenir. Türkiye ile bir günlük fark olsa da orada bulunanların yaptığı hac geçerlidir.

Bu maddelerin her biri, umre ve hacla ilgili kaygı duyulan bir konuda Diyanet'in kolaylaştırıcı ya da netleştirici bir açıklamasına dayanır. Tereddüt edilen durumlarda kafile görevlisine ya da 190 Diyanet Fetva Hattı'na danışılması tavsiye edilir.

Yazıdaki fıkhî hükümler ve resmî takvim bilgileri aşağıdaki kaynaklardan alınmıştır:

• Din İşleri Yüksek Kurulu, Hac ve Umre ile İlgili Fetvalar (Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 3. baskı, Ankara 2025)
• Din İşleri Yüksek Kurulu, Hac ve Umre fetvaları
• Diyanet Hac ve Umre Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 2027 Hac Bilgilendirme Broşürü
• Diyanet Hac ve Umre Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 2027 Yılı Hac Kesin Kayıt İşlemleri
• Diyanet Hac ve Umre Hizmetleri Genel Müdürlüğü, 2025 Yılı Hac Ön Kayıt ve Kayıt Yenileme
• Diyanet Hac ve Umre Eğitim Portalı, Hac Sözlüğü
• Diyanet Hac ve Umre Eğitim Portalı, Dualar
• Diyanet Hac ve Umre Eğitim Portalı, Âyet ve Hadisler
• Diyanet Hac ve Umre Eğitim Portalı, Sık Sorulan Sorular
• Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur'an-ı Kerim Portalı (Âl-i İmrân 3/97, Bakara 2/196-197, Hac 22/29, Tevbe 9/3)
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hac" maddesi (c. 14, 1996)
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Umre" maddesi, Mehmet Boynukalın (c. 42, 2012)