Umrede Taif ve Bedir Gezisi: Hangi Programda Var, Neler Görülür?

Umrede Taif gezisi, Fazilet Turizm programlarında ya fiyata dahil bir gezi ya da serbest günde katılmak isteyenlerle yapılan ek bir gezi olarak yer alır; hangisi olduğu programa göre değişir. Program sayfalarındaki "Fiyata dahil" listesinde "Taif ve Bedir gezisi" yalnız 14 günlük standart umre programında yazılıdır. Diğer umre programlarında bu kalem "Fiyata dahil değil" listesindedir.

Günlük akışta Taif'e ayrılan gün de programdan programa değişir. 14 günlük umre programının gün gün akışında on üçüncü gün, 20 günlük umre programında on beşinci gün, 24 günlük umre programında on altıncı gün "Serbest zaman. Katılmak isteyenlerle beraber Taif gezisi." olarak geçer. Bedir için ise günlük programlarda ayrı bir gün yazılmamıştır.

Son kontrol: 09.11.2026. Tablo, sitedeki program sayfalarının "Fiyata dahil", "Fiyata dahil değil" ve gün gün program bölümlerinden derlenmiştir. Kapsam dönemden döneme güncellenebileceği için kayıt sırasında aynı soruyu ofise yeniden sormanız yerinde olur.

"Fiyata dahil değil" ifadesi, gezinin hiç yapılmayacağı anlamına gelmez. Günlük programında Taif günü yazılı olan turlarda geziye katılım ayrıca konuşulur. 7 ve 10 günlük programlarda ise Mekke'deki günler ibadet ve toplu ziyaretlerle dolu olduğu için Taif'e gün ayrılmamıştır.

Gezi fiyata dahil değilse nasıl katılırsınız?

Taif günü programda yazılı olan ama gezinin fiyat dışında kaldığı turlarda katılım isteğinizi en geç Mekke'ye vardığınızda grup rehberine bildirmeniz gerekir. Gezinin ücreti, aracı ve çıkış saati o dönemin programına göre ofis ve rehber tarafından bildirilir. Bu bilgileri yola çıkmadan öğrenmek, bütçenizi ve Mekke'deki gün planınızı baştan yapmanızı sağlar.

Bedir ise fiyat dışında kalan programlarda günlük akışa ayrıca eklenmesi gereken bir ziyarettir. Bedir'i mutlaka görmek istiyorsanız bunu kayıt sırasında söylemeniz ve programın Medine günlerinde buna yer olup olmadığını sormanız gerekir.

Taif, Mekke'nin doğusunda dağlık bir yaylada; Bedir ise Medine'nin güneybatısında, Kızıldeniz kıyısına yakın bir ovadadır. İki yer birbirine yakın değildir: Taif, Mekke'den yapılan bir gezinin, Bedir ise Medine tarafının durağıdır. Bu yüzden programlarda ikisi aynı kalemde yazılsa da ikisini aynı gün içinde ziyaret etmek pratik değildir.

TDV İslâm Ansiklopedisi Taif'i Mekke'nin 88 km kadar doğusunda, denizden yaklaşık 1.700 metre yükseklikte kurulmuş bir şehir olarak tanımlar. Aynı kaynak Bedir'i Medine'nin 160 km kadar güneybatısında, Kızıldeniz sahiline 30 km uzaklıkta, Medine-Mekke yolunun Suriye kervan yoluyla birleştiği yerde gösterir.

Kara yolu mesafeleri ve süreler, OpenStreetMap verisiyle yapılan rota hesabından yuvarlanmıştır ve trafiksiz otomobil yolculuğunu gösterir. Karnülmenâzil mesafesi TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Mîkāt" maddesinden alınmıştır. Otobüsle, şehir trafiği ve molalarla bu süreler belirgin biçimde uzar.

Tablodan çıkan pratik sonuç şudur: Taif gezisi gidiş ve dönüşte yaklaşık 180 km yol demektir ve yarım günden fazlasını alır. Bedir ise Medine'den gidip dönmek için yaklaşık 300 km, Medine'den Mekke'ye geçerken uğranırsa doğrudan yola göre yaklaşık 70 km fazladan yol gerektirir.

Taif, yüksekliği sayesinde Mekke'den belirgin biçimde serindir; Bedir ise sıcak bir çöl ovasıdır. TDV İslâm Ansiklopedisi Taif'i Hicaz'ın kış aylarında iklimi en soğuk yerleşim yeri olarak anar. Suudi Arabistan Turizm Otoritesi'nin resmî tanıtım sitesi Visit Saudi de şehri ılıman dağ iklimiyle tanıtır.

Değerler Visit Saudi'nin Taif sayfasındaki yıllık tahmin tablosundan alınmıştır (sayfanın güncelleme tarihi 8 Temmuz 2026). Gün içindeki fark büyüktür: kış aylarında öğle sıcak, sabah ve akşam soğuk geçebilir. Bedir için yazın 40 °C'nin üzerine çıkan sıcaklıklar olağandır.

Kasım-Mart arasında Taif'e gidiyorsanız ince bir mont ya da hırka yanınızda olsun. Dağ yolunda ve Hada tepelerinde rüzgâr serinliği artırır. Yaz aylarında ise güneş Taif'te de yakıcıdır; şapka ve güneş kremi işe yarar.

Bedir ziyaretinde gölge azdır ve ziyaret açık havada yapılır. Su, şapka ya da şemsiye, rahat ve kapalı ayakkabı en temel ihtiyaçtır. Kadınlar için uzun ve bol kıyafet, erkekler için de umre boyunca giydiğiniz sade kıyafet uygundur.

Taif dönüşünde ihrama girmeyi planlıyorsanız ihram örtülerinizi ve ihram için gerekenleri sabahtan çantanıza koyun. Bu konu aşağıda ayrı bir başlıkta anlatılıyor. Mevsim seçimini henüz yapmadıysanız umreye hangi ayda gidileceğini anlatan rehber karar vermenize yardımcı olur.

Hz. Peygamber, Mekke müşriklerinin baskısı ağırlaşınca İslâm davetini Mekke dışındaki bir merkeze taşımak ve Sakîf kabilesinin himayesini istemek için Taif'e gitti. TDV İslâm Ansiklopedisi bu yolculuğu peygamberliğin onuncu yılının Şevval ayına (Mayıs-Haziran 620) tarihler. Yanına Zeyd b. Hârise'yi almıştı.

Sakîf, İslâm'dan önce Taif'e hâkim olan ve Mekkeli Kureyş'le hem akraba hem rakip olan kabiledir. Taif, o dönemde Lât putunun mabedine ev sahipliği yapıyordu. Bu yüzden şehrin ileri gelenleri, Mekke'de reddedilen bir davete kapılarını kolayca açmadı.

Sakîf'in reddi ve taşlanma

Diyanet'in Hadislerle İslâm eserine göre Hz. Peygamber, Sakîf'in ileri gelenlerinden üç kardeşin yanına giderek onları İslâm'a davet etti. Kardeşler daveti küçümseyerek reddetti. Hz. Peygamber, konuşmanın aralarında kalmasını isteyerek yanlarından ayrıldı.

Ardından şehrin ayaktakımı kışkırtıldı. Yol üzerinde bekleyen bir topluluk Hz. Peygamber'i taşa tuttu ve mübarek ayakları kan içinde kaldı. Hadislerle İslâm bu bölümü İbn Hişâm ve İbn Kesîr'in siyer eserlerine dayanarak aktarır.

Hz. Âişe bir gün Hz. Peygamber'e Uhud gününden daha sıkıntılı bir gün yaşayıp yaşamadığını sormuştu. Cevap şuydu: "Şüphesiz kavminden (Kureyş'ten) gelen birçok zorlukla karşılaştım. Fakat karşılaştıklarımın en şiddetlisi Akabe günüydü." (Buhârî, Bed'ü'l-halk, 7, hadis no. 3231). Hadisin devamında anlatılan olay, Taif'teki bu davettir. Uhud Dağı ve Hz. Hamza ziyaretini yapanlar için bu karşılaştırma ayrıca anlamlıdır.

Utbe ve Şeybe'nin bağı: Addâs'la karşılaşma

Taşlardan kurtulmaya çalışan Hz. Peygamber, Mekkeli Utbe b. Rebîa ile kardeşi Şeybe'nin Taif'teki bağına sığındı ve bir asmanın gölgesine oturdu. Kaynaklara göre iki kardeş onun hâline acıyarak Hristiyan köleleri Addâs'la bir tabak üzüm gönderdi.

Hz. Peygamber üzüme elini uzatırken "Bismillâh" dedi. İbn Kesîr'in Sîret'inde aktarılan rivayete göre Addâs bu sözün o beldenin insanlarınca söylenmediğini fark etti. Kendisinin Musul yakınlarındaki Ninova'dan olduğunu söyleyince Hz. Peygamber, "Sâlih kul Yûnus b. Mettâ'nın beldesinden mi?" diye karşılık verdi. TDV İslâm Ansiklopedisi, Addâs'ın bu konuşmanın ardından efendileri razı olmadığı hâlde Müslüman olduğunu kaydeder.

Taif duası

Hz. Peygamber o bağda ellerini açıp Rabbine dua etti. Duanın Türkçesi, Diyanet'in Hadislerle İslâm eserinde İbn Hişâm'ın Sîret'ine (II, 267-268) dayanılarak şöyle aktarılır:

"Allah'ım! Güçsüzlüğümü, çaresizliğimi ve halkın nazarında hakir görülüşümü sana arz ve şikâyet ediyorum. Ey merhametlilerin en merhametlisi! Sen zayıfların Rabbisin! Sen benim Rabbimsin! Beni kimin eline bırakıyorsun? Senden uzak olan ve beni gördükçe suratını asan kimselere mi? Yoksa beni eline bıraktığın düşmana mı? Bu, senin bana karşı bir öfkenden dolayı değilse buna aldırış etmem. Fakat af ve merhametin, benim için (gazabından) daha geniştir."

Bu dua hadis kitaplarından değil, siyer kaynaklarından aktarılan bir rivayettir. Anlamını bilmek, Taif'te kendi dilinizle yapacağınız duaya da yön verebilir.

Dönüş yolu: Karnü's-seâlib ve Nahle

Hz. Peygamber kederli bir hâlde Mekke'ye dönerken Karnü's-seâlib denilen yere geldiğinde başını kaldırdı ve kendisini gölgeleyen bir bulutta Cebrâil'i gördü. Buhârî'deki rivayete göre Cebrâil, Allah'ın dağlar meleğini gönderdiğini ve dilerse kendisine zulmedenlerin helâk edilebileceğini bildirdi. Hz. Peygamber beddua etmedi; onların soyundan yalnız Allah'a ibadet eden ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayan bir neslin çıkması için dua etti.

Dönüş yolunda yaşanan bir başka olay da Nahle'dedir. TDV İslâm Ansiklopedisi, İbn Hişâm'ın rivayetine göre bir grup cinin Hz. Peygamber'in Kur'an okuyuşunu hicretten üç yıl önce, Taif dönüşünde dinlediğini aktarır. Bu dinleme Ahkâf sûresinde de geçer: "Hani cinlerden bir gurubu, Kur'an'ı dinlemeleri için sana yöneltmiştik." (Ahkâf 46/29).

Taif Gazvesi, Huneyn zaferinin ardından Hz. Peygamber'in Sakîf ve Hevâzin kuvvetlerinin sığındığı surlu Taif'i hicretin 8. yılında (630) kuşatmasıdır. Gazve, Hz. Peygamber'in bizzat katıldığı sefere verilen addır. Kuşatma şehrin fethiyle bitmedi; ama bir yıl sonra Sakîf kendi isteğiyle Medine'ye heyet gönderip Müslüman oldu.

Taifliler, hicretten sonra da Mekke müşriklerinin yanında yer aldı. TDV İslâm Ansiklopedisi onların başta Uhud ve Hendek olmak üzere Medine'ye karşı yürütülen savaşlara katıldığını belirtir. Medine'de Yedi Mescidler ve Hendek bölgesini gezerken bu bağlantıyı hatırlamak, Taif'te anlatılanları yerine oturtur.

Kuşatma nasıl geçti?

Huneyn Gazvesi 11 Şevval 8'de (1 Şubat 630) yapıldı. Yenilen Sakîfliler ve Hevâzinliler Taif surlarının içine çekildi, kapıları kapatıp bir yıllık erzak depoladı. Hz. Peygamber Huneyn ganimetlerini Ci'râne'de bırakarak Taif'e yürüdü.

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre İslâm tarihinde mancınık ilk defa bu kuşatmada kullanıldı. Hz. Peygamber, Taif'in üzüm bağlarının tahribini Taiflilerin Allah rızası ve akrabalık hatırı için istemesi üzerine durdurdu. Rivayetlerde süresi on beş ile kırk gün arasında verilen kuşatma, yaklaşık bir ay sonra kaldırıldı.

Kuşatmada on bir sahâbî şehit oldu. Geri dönüşte Taiflilere beddua etmesi istenince Hz. Peygamber, "Allahım! Sakîfoğulları'na hidayet nasip eyle; onları Müslüman olarak bize gönder" diye dua etti. Kuşatma sırasında namazların kılındığı yerde daha sonra bir mescit yapıldı.

Ci'râne'den umre ve Sakîf'in Müslüman olması

Ci'râne, Mekke ile Taif arasında, Mekke'ye 9 mil uzaklıkta, Harem sınırı dışında kalan bir mevkidir. Hz. Peygamber kuşatmadan sonra buraya dönüp Huneyn ganimetlerini dağıttı, ardından Ci'râne'de ihrama girerek umre için Mekke'ye gitti. TDV İslâm Ansiklopedisi bu nedenle Ci'râne'yi Harem'de bulunanların umre için ihrama girdiği yerlerden biri olarak anar.

Fazilet Turizm'in 14, 20 ve 24 günlük standart umre programlarında "Cirane Umresi" Taif gününden iki gün önce yapılır. Ci'râne'de ihrama girerken Taif kuşatmasının hikâyesini bilmek, iki günü birbirine bağlar. Mescit hakkında ayrıntılı bilgi Cirane Mescidi sayfasında bulunur.

Sakîf'in Müslüman oluşu kuşatmadan bir yıl sonra gerçekleşti. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Taif'in ileri gelenlerinden Urve b. Mes'ûd Medine'de Müslüman oldu, kavmini davet için Taif'e döndü ve bu davet sırasında öldürüldü. Ardından Taifliler 9. yılın Ramazan ayında Abdüyâlîl b. Amr başkanlığında altı kişilik bir heyeti Medine'ye gönderdi.

Heyet, Mescid-i Nebevî'nin yanında kurulan çadırlarda ağırlandı ve Müslüman oldu. Hz. Peygamber heyetin en genç üyesi Osman b. Ebü'l-Âs'ı Taif'e vali tayin etti. Daha önce Lât putunun bulunduğu yerde, Hz. Peygamber'in isteğiyle bir mescit yapıldı (İbn Mâce, Mesâcid, 3).

Tarihler TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Tâif", "Bedir Gazvesi", "Ci'râne", "Cin Sûresi" ve "Abdullah b. Abbas" maddelerinden alınmıştır. Bazı olayların günü için kaynaklarda farklı rivayetler bulunur.

Taif gezisinde ziyaret edilen başlıca dinî mekânlar Abdullah b. Abbas Camii ile Addâs Mescidi'dir; bunlara Hada dağ yolu, gül bahçeleri ve şehir çarşısı eklenir. Hangi duraklara uğranacağı grubun saatine, mevsime ve o günkü yol durumuna göre rehber tarafından belirlenir. Mekke ve Medine'de programla gezilen mekânların tam listesi umre ziyaret yerleri sayfasında yer alır.

Abdullah b. Abbas Camii

Abdullah b. Abbas Camii, Hz. Peygamber'in amcası Abbas'ın oğlu sahâbî Abdullah b. Abbas'ın adını taşıyan ve Taif'in sembolü sayılan camidir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre İbn Abbas, Kerbelâ faciasının ardından Abdullah b. Zübeyr'e biat etmeyerek Taif'e çekildi. 68 (687-688) yılında burada vefat etti.

Cenaze namazını Hz. Ali'nin oğlu Muhammed b. Hanefiyye kıldırdı. İbn Abbas, Taif kuşatmasında şehit olan sahâbîlerin kabirlerinin bulunduğu yere defnedildi. TDV'ye göre sonraki yıllarda buraya yapılan Mescidü İbn Abbas, şehrin çekirdeği hâline geldi; 1874'te İbn Abbas adına bir vakıf kütüphanesi de kuruldu.

İbn Abbas, Hz. Peygamber'in "Allahım, ona Kitab'ı öğret ve dinde mütehassıs kıl!" duasına nâil olan sahâbî olarak bilinir (Buhârî, İlim, 17). Çok hadis rivayet eden ve Kur'an'ı yorumlamadaki yeriyle anılan bu sahâbînin Taif'te, Hz. Peygamber'in bir zamanlar taşlandığı şehirde yattığını düşünmek ziyarete derinlik katar.

Addâs Mescidi

Addâs Mescidi, Hz. Peygamber'e üzüm getiren ve onunla konuştuktan sonra Müslüman olan Addâs'ın adını taşıyan küçük bir mescittir. Taif'in tarihî mescitleri arasında anılır. Ziyaretin değeri yapının büyüklüğünde değil, burada hatırlanan olaydadır.

Mescidin, rivayette geçen Utbe ve Şeybe'nin bağının tam yerinde olup olmadığını kesin olarak söylemek mümkün değildir; ziyaret, bir hatıra mekânının ziyaretidir. Mescidin ziyarete açık olduğu saatler değişebildiği için içeri girip girilemeyeceğini rehberinize sorun.

Ukâz Panayırı'nın yeri

Ukâz, İslâm öncesi Arabistan'ın en tanınmış panayırlarından biridir ve Taif'in kuzeyindedir. TDV İslâm Ansiklopedisi, Taif'teki üretim bolluğunun başta Ukâz olmak üzere yakın bölgelerde panayırların kurulmasına zemin hazırladığını belirtir. Cin sûresinin nüzûlüyle ilgili rivayette de Hz. Peygamber'in ashabıyla Ukâz çarşısına doğru giderken Nahle'de bulunduğu anlatılır.

Panayır alanı Taif'in yaklaşık 40 km kuzeyindedir ve bugün yeniden düzenlenmiş bir kültür alanı olarak kullanılır. Umre gruplarının Taif gezisinde olağan duraklar arasında değildir; görmek istiyorsanız ayrıca konuşulması gerekir.

Hada yolu, gül bahçeleri ve şehir merkezi

Visit Saudi, Taif'i Hada Dağı manzarası ve teleferiği, gül bahçeleri, El-Şerîf Müzesi, geleneksel çarşıları ve doğal parklarıyla tanıtır. Taif gülünden damıtılan gül yağı şehrin bilinen ürünlerindendir. Çarşı molası, gezinin hem dinlenme hem alışveriş durağıdır.

Mekke'den çıkan Hada yolu virajlı ve yüksek bir dağ yoludur. Yol boyunca manzara için kısa duraklar verilebilir. Araç tutması yaşayanların ön koltuklara yakın oturması ve yola ağır bir yemeğin hemen ardından çıkmaması işini kolaylaştırır. Mekke ve Medine'deki program günleriyle karşılaştırma yapmak isterseniz Mekke ve Medine'de program dahilinde gezilen yerler yazısına bakabilirsiniz.

Taif, kısa kesintilerle 1517'den 1916'ya kadar Osmanlı idaresinde kalmış; bu dönemde hem bir yazlık merkez hem de sürgün cezalarının çekildiği bir kale şehri olmuştur. Türkiye'den gelen ziyaretçiler için şehrin en bilinen Osmanlı hatırası, Midhat Paşa'nın sürgünü ve ölümüdür. TDV İslâm Ansiklopedisi bu dönemi ayrıntılı biçimde anlatır.

Taif, Yavuz Sultan Selim'in Mısır'ı almasının ardından (Ocak 1517) Osmanlı idaresine girdi ve yönetimi Mekke şeriflerine bırakıldı. 1803'te şehri ele geçiren Suûd kuvvetlerinden 1813'te Tosun Paşa komutasındaki ordu tarafından geri alındı. 1864 tarihli Vilâyet Kanunu'yla Hicaz vilâyetinin Mekke sancağına bağlı bir nahiye merkezi oldu.

XIX. yüzyılın ikinci yarısında Taif'te altı cami, yedi mescit, bir kışla, bir askerî hastane, bir medrese ve Osmanlı döneminde yapılmış bir hamam bulunuyordu. Yaz ayları dışında nüfus yaklaşık 2.000 kişiydi. Mekke ve Cidde'deki devlet görevlileri yazı Taif'te geçirirdi.

Osmanlı döneminde Taif Kalesi sürgün mahkûmları için cezaevi olarak kullanıldı. Sultan Abdülaziz'in ölümüyle ilgili davada yargılanan Midhat Paşa, Temmuz 1881'de Taif'e gönderildi. Yaklaşık üç yıl süren sürgünün ardından 7-8 Mayıs 1884 gecesi hücresinde boğularak öldürüldü.

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Midhat Paşa'nın kemikleri 1951'de Taif'ten İstanbul'a getirilerek Âbide-i Hürriyet Meydanı'nda yaptırılan mezara konuldu. Aynı kalede Damad Mahmud Celâleddin Paşa da sürgün cezasını çekmişti. Taif, 17 Eylül 1916'da Şerif Hüseyin'in eline geçti ve Osmanlı idaresi burada sona erdi.

Bu dönemden bugüne ne kadar yapının kaldığı ve hangilerinin ziyarete açık olduğu, gezinin programında yer almayabilir. Osmanlı hatıralarına ilgi duyuyorsanız bunu gezi öncesinde rehberinize söylemeniz, uygun bir durak varsa planlanmasını kolaylaştırır.

Taif mikat sınırının dışında kaldığı için Hanefî mezhebine göre Taif'ten Mekke'ye dönen kişinin, Harem bölgesine girmeden önce ihrama girmesi gerekir. Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu'nun 28.02.2024 tarihli fetvası esas olanın bu olduğunu belirtir. Aynı fetva, ihtiyaç hâlinde mikat sınırını ihramsız geçmeyi caiz gören görüşle de amel edilebileceğini ekler.

Konuyu anlamak için dört terimi bilmek yeterlidir. Mikat, ihrama girmeden geçilmemesi gereken sınır noktasıdır. Harem, Mekke çevresinde sınırları belirlenmiş kutsal bölgedir. Hill, Harem ile mikat noktaları arasında kalan bölgedir. Diyanet'in tanımıyla mikatın dışında kalan belde ve ülkelerde oturanlara da âfâkî denir.

Mezheplere göre hüküm

Diyanet'in Taif'e gidip dönenlerle ilgili fetvası, mezheplerin görüşünü şöyle özetler:

Bu durumu Cidde gezisinden ayırmak gerekir. Diyanet'in fetvalarına göre Cidde, Ten'îm ve Arafat gibi Hill bölgesindeki yerlere çıkıp Harem'e dönen kişi, hac veya umre kastı yoksa ihrama girmek zorunda değildir. Taif ise mikatın da dışında kaldığı için hüküm farklılaşır.

Mikatı ihramsız geçen kişinin durumu için Diyanet'in "İhramsız olarak Mekke'ye girmenin hükmü" fetvası şunu söyler: Henüz hac ya da umre menasikinden birine başlamadan geri dönüp bir mikattan ihrama girerse ceza gerekmez. Geri dönmezse Hanefîlere göre bulunduğu yerden ihrama girer ve ceza olarak bir koyun veya keçi kurban eder.

Gezi gününü buna göre planlamak

Taif dönüşünde ihrama giren kişi, Mekke'ye vardığında bir umre yapar: tavaf, sa'y ve tıraş. Bu, akşamın büyük kısmını alabilir. 14 günlük programda Taif günü dönüş uçuşundan bir gün öncesine denk geldiği için yorgunluğu ve saatleri baştan hesaba katmak gerekir.

TDV İslâm Ansiklopedisi, Necid yönünden gelenlerin mikatı olan Karnülmenâzil'in bugün Seylülkebîr adıyla bilindiğini ve Mekke'ye 94 km uzaklıkta olduğunu belirtir. Aynı kaynağa göre Taif-Mekke yolunun yapımıyla Vâdî Muhrim de çok sayıda hacının ihram için tercih ettiği bir nokta hâline gelmiştir. Grubunuzun hangi noktada ihrama gireceğini rehberiniz güzergâha göre bildirir.

Uçaktan inerken ihrama girme ve mikat sınırlarının tamamı mikat yerleri ve uçakta ihram yazısında anlatılıyor. İhram yasaklarının listesi için umre rehberindeki ihram bölümüne, ihramın nasıl giyileceği için de ihram giyme rehberine bakabilirsiniz. Kişisel durumunuza dair bağlayıcı bir cevap için bir müftülüğe ya da 190 Diyanet Fetva Hattı'na danışmanız yerinde olur.

Özel hâldeki kadınlar için

Diyanet'in fetvalarına göre âdetli veya lohusa olmak ihrama girmeye engel değildir; bu hâldeki kadın mikatı geçmeden, ihram namazı kılmaksızın niyet ve telbiye ile ihrama girer. Ancak tavaf temizlenmeden yapılmaz. Taif günü dönüş uçuşundan hemen önceye denk geliyorsa ihrama girip umreyi uçuştan önce tamamlayamama ihtimali doğar.

Bu durumun fetvadaki "ihtiyaç hâli" kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceğini geziden önce bir din görevlisine ya da 190 Diyanet Fetva Hattı'na sorarak planlamak gerekir. Kadınlara özgü hâllerin umredeki bütün sonuçları kadınlar için umre rehberinde ayrıca anlatılıyor.

Taif gezisi, Mekke'den sabah çıkıp akşam dönülen günübirlik bir gezidir ve iyi geçmesi büyük ölçüde sabah yapılan hazırlığa bağlıdır. Programlarda gezinin saatleri yazılı değildir; kesin akışı grup rehberi belirler. Aşağıdaki sıra, Mekke'den yapılan bir Taif gezisinin genel çerçevesidir.

1. Sabah namazından sonra kahvaltı yapılır, ihramla dönülecekse ihram örtüleri çantaya konur.
2. Otelden hareket edilir; Hada yolunun virajlı bölümünden önce araç tutması olanlar ön koltuklara oturur.
3. Hada tepelerinde manzara molası verilir.
4. Abdullah b. Abbas Camii ziyaret edilir; vakit uygunsa namaz burada kılınır.
5. Addâs Mescidi'ne uğranır ve Hz. Peygamber'in Taif yolculuğu hatırlanır.
6. Öğle yemeği ve çarşı molası verilir.
7. Mekke'ye dönüş yolunda, ihram planlandıysa mikat noktasından önce ihrama girilir.
8. Mekke'ye varılır; ihramlı dönenler umrelerini yapar, diğerleri otele geçer.

Bu sırada en çok zaman kaybettiren iki şey vardır: geç toplanma ve mikatta ihrama girme hazırlığı. İhram için gusül ya da abdest hazırlığının nerede yapılacağını rehberinize önceden sorun; ihram örtülerini giymeyi yola çıkmadan prova etmek işi kolaylaştırır.

Taif gezisi uzun yürüyüş gerektirmez, ama uzun süre otobüste oturmak ve dağ yolunun virajları yorucu olabilir. Cami avlularında ve çarşıda kısa mesafeler yürünür; yürüme güçlüğü olan yolcuların gerekiyorsa katlanır tekerlekli sandalyelerini gezide de yanlarında bulundurması pratik olur.

Taif dönüşü ihramla umre yapılacaksa tavaf ve sa'y yükünü o akşam taşıyabilecek misiniz, bunu da değerlendirin. Bu konuda ayrıntılı öneriler yaşlılar ve engelliler için umre rehberinde yer alıyor. Sağlık durumunuz el vermiyorsa gezi gününü otelde ya da Harem'de geçirmek de bir seçenektir; program sayfalarında gezinin "katılmak isteyenlerle" yapıldığı açıkça yazılıdır.

Bedir Savaşı, hicretin 2. yılında 17 Ramazan'da (13 Mart 624) Müslümanlarla Mekkeli müşrikler arasında Bedir kuyuları başında yapılmış ve Müslümanların kesin zaferiyle sonuçlanmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Bedir Gazvesi" maddesi, kaynaklarda 19, 21 ve 27 Ramazan tarihlerinin de rivayet edildiğini not eder. Savaş, İslâm toplumunun Arap yarımadasında itibar kazanmasının dönüm noktası sayılır.

Kervan haberinden savaş sabahına

Ebû Süfyân yönetimindeki büyük bir Kureyş ticaret kervanı Suriye'den dönüyordu. Hz. Peygamber, kervanı Mekke'ye dönerken uğrayacağı Bedir'de karşılamak üzere 12 Ramazan'da (8 Mart 624) Medine'den çıktı. Ebû Süfyân bunu haber alınca Mekke'den yardım istedi ve kendisi kervanı Bedir'den uzak sahil yoluna saptırdı.

Mekke'den Ebû Cehil komutasında yaklaşık 1.000 kişilik bir ordu çıktı. Kervanın kurtulduğu haberi Cuhfe'de gelmesine rağmen ordu, gücünü göstermek için yoluna devam etti. Kur'an, iki ordunun Bedir'e birbirinden habersiz geldiğini haber verir (Enfâl 8/42).

Savaştan önceki gece şiddetli bir yağmur yağdı. Hz. Peygamber Bedir kuyularına Kureyş'ten önce ulaştı ve Hubâb b. Münzir'in tavsiyesiyle düşmanın geliş yönüne göre en yakın kuyuyu bırakıp diğerlerini kapattırdı. Daha sonra müşriklerin açık kuyudan su almasına da izin verdi.

Savaş günü

Savaş, eski Arap âdetine göre teke tek dövüşle başladı. Mübareze, ordular çarpışmadan önce iki taraftan seçilen kişilerin teke tek dövüşmesidir. Hz. Hamza, Hz. Ali ve Ubeyde b. Hâris, Kureyş'in Utbe, Şeybe ve Velîd'iyle karşılaştı; Ubeyde ağır yaralandı ve sonra şehit düştü.

Savaş ikindiye doğru Müslümanların kesin zaferiyle bitti. Başta Ebû Cehil olmak üzere yetmiş müşrik öldürüldü, yetmiş kişi esir alındı. Müslümanlar on dört şehit verdi. Hz. Peygamber şehitlerin namazını kılarak onları defnettirdi, Kureyş'in ölülerini de gömdürdü.

Sayılar TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Bedir Gazvesi" maddesinden alınmıştır. Aynı maddeye göre görevli ya da mazeretli olduğu için katılamayan sekiz kişiye de ganimetten pay verildi. Ehl-i Bedir'in sayısı ise kaynaklarda 313 kadar olarak verilir.

Esirlere nasıl davranıldı?

Hz. Peygamber esirlere iyi davranılmasını emretti. Hz. Ebû Bekir'in teklifi benimsenerek esirlerin malî durumlarına göre 1.000-4.000 dirhem arasında fidye ödeyerek serbest kalması kararlaştırıldı. Bazı esirler karşılıksız bırakıldı.

Okuma yazma bilen esirler ise on Müslümana okuma yazma öğretmeleri şartıyla serbest bırakıldı. Bu karar, bilgiye verilen değerin bir örneği olarak sık sık anılır. Ganimetler, anlaşmazlık çıkmaması için savaşa katılanlar arasında eşit paylaştırıldı.

Bedir'den sonra ne oldu?

Bedir zaferi Medine'deki Müslüman topluluğuna Arap yarımadasında büyük bir itibar kazandırdı ve İslâm'ın tebliği için daha geniş imkânlar açtı. Hz. Peygamber, zafer haberini Medine'ye ulaştırmak için Zeyd b. Hârise ile Abdullah b. Revâha'yı gönderdi; kendisi Ramazan sonu ya da Şevval başında Medine'ye döndü.

Mekke'de ise yenilgi büyük bir sarsıntı yarattı. Ebû Cehil'in yerine başa geçen Ebû Süfyân ile birlikte Mekkeliler intikam almaya yemin etti. Bir yıl sonraki Uhud Savaşı bu intikam yemininin ardından geldi; Medine'de Uhud şehitliğini ziyaret ederken Bedir'i hatırlamak iki olayı birbirine bağlar.

Bedir, Kur'an'da adıyla anılan savaşlardan biridir; Âl-i İmrân sûresi 123. ayette Allah'ın Müslümanlara Bedir'de yardım ettiği açıkça bildirilir. Enfâl sûresinin önemli bir bölümü de Bedir Gazvesi'nin olaylarını ve ondan çıkan dersleri anlatır. Bedir şehitliğinde bu ayetleri bilmek, ziyareti bir manzara gezisinden bir tefekkür durağına dönüştürür.

Âl-i İmrân 3/123 Diyanet mealinde şöyledir: "Andolsun, sizler güçsüz olduğunuz halde Allah, Bedir'de de size yardım etmişti. Öyle ise, Allah'tan sakının ki O'na şükretmiş olasınız." Takip eden ayetlerde meleklerle yapılan yardım haber verilir (Âl-i İmrân 3/123-125).

Enfâl 8/9'da Müslümanların duasına verilen cevap anlatılır: "Hatırlayın ki, siz Rabbinizden yardım istiyordunuz. O da, ben peşpeşe gelen bin melek ile size yardım edeceğim, diyerek duanızı kabul buyurdu." Enfâl 8/11 ise savaştan önceki geceye işaret eder: Allah, kalpleri birbirine bağlamak ve savaşta sebat ettirmek için gökten bir su indiriyordu (Enfâl 8/9-11).

Enfâl 8/41'de Bedir günü "hak ile bâtılın ayrıldığı gün, iki ordunun birbiri ile karşılaştığı gün" olarak anılır. Bir sonraki ayet savaş alanını tarif eder: "Hatırlayın ki, (Bedir savaşında) siz vâdinin yakın kenarında (Medine tarafında) idiniz, onlar da uzak kenarında (Mekke tarafında) idiler. Kervan da sizden daha aşağıda (deniz sahilinde) idi." (Enfâl 8/41-42).

Ehl-i Bedir kimlerdir?

Ehl-i Bedir, Bedir Gazvesi'ne katılan sahâbîlere verilen addır; tekil olarak her birine Bedrî denir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre sayıları 313 kadardır ve Kur'an'da (Âl-i İmrân 3/123) ve hadislerde övgüyle anılırlar. Sahîh-i Buhârî'de kırk dördünün adı geçer.

Hadis kaynaklarında Ehl-i Bedir'in günahlarının bağışlandığı müjdesine yer verilir (Buhârî, Meğâzî, 9, 46; Müslim, Fezâilü's-sahâbe, 161). Hz. Ömer divan teşkilâtını kurduğunda divan defterine önce Ehl-i Bedir'in yazılmasını emretmişti. Bedir'de durduğunuzda, kabirlerini ziyaret ettiğiniz on dört şehidin bu topluluğun bir parçası olduğunu hatırlamak yerinde olur.

Bedir ziyaretinin merkezi, savaşta şehit düşen on dört sahâbînin defnedildiği şehitliktir; ziyaretçiler bunun yanında savaşın geçtiği vadiyi ve çevresindeki tepeleri de görür. Savaş alanı, tepelerle çevrili açık bir ovadır.

Şehitlik, savaşta şehit düşenlerin topluca defnedildiği kabristandır. Bedir şehitliğinde Hz. Peygamber'in cenaze namazlarını bizzat kıldırıp defnettirdiği sahâbîler yatar. Ziyaret, kabristanın görevlilerinin belirlediği alandan ve onların gösterdiği düzen içinde yapılır.

Bedir şehitliği

Kaynaklar Bedir şehitlerinin sayısını on dört olarak verir. Bunlar arasında mübarezede ağır yaralanan ve sonra şehit düşen Ubeyde b. Hâris de anılır. Şehitlerin adlarını önceden öğrenmek, kabristan önünde yapacağınız duayı kişiselleştirir; bu listeyi rehberinizden isteyebilirsiniz.

Bedir şehitliği ziyaretinin Medine'deki ziyaretlerle bir akrabalığı vardır. Cennetü'l-Bakî Kabristanı Medine'nin, Uhud şehitliği ise Uhud Savaşı'nın şehitlerini barındırır. Bedir'i bu iki ziyaretle birlikte düşünmek, Medine dönemine ait kabristan ziyaretlerini bir bütün hâlinde görmenizi sağlar.

Vadi, kuyular ve bugünkü Bedir

Enfâl sûresi 42. ayet, Müslümanların vadinin Medine tarafındaki yakın kenarında, Mekke ordusunun ise uzak kenarında olduğunu, kervanın da aşağıda sahil tarafında bulunduğunu anlatır. Bedir'de ovaya bakarken bu tarifi aklınızda tutmak, iki ordunun nereden geldiğini kavramayı kolaylaştırır.

TDV İslâm Ansiklopedisi Bedir'in, kervanların konakladığı kuyuları ve her yıl Zilkade ayında sekiz gün süren panayırıyla bilinen bir konak yeri olduğunu belirtir. Savaş da bu kuyuların başında yapılmıştır. Kuyuların bugün hangi noktaya denk geldiğini sahada rehberinize sorabilirsiniz.

Bedir'in iklimi sıcak çöl iklimidir. Öğle saatlerinde açık alanda uzun süre beklemek yorucudur. Ziyaretin sabah ya da ikindiye doğru yapılması, hem şehitlikte hem de vadiye bakış noktalarında daha rahat vakit geçirmenizi sağlar.

Bedir bugün Suudi Arabistan'ın Medine bölgesine bağlı bir ilçe merkezidir. Çevresinde çöl düzlükleri, sarp tepeler ve kum tepeleri uzanır. İslâm öncesinde Kızıldeniz kıyısından geçen Mekke-Şam kervan yolunun üzerinde, kuyularıyla bilinen bir konak yeriydi.

Bedir Gazvesi 17 Ramazan'da yapıldığı için savaşın yıl dönümü her yıl Ramazan'ın ikinci yarısına denk gelir. Ramazan umresine gidenler bu tarihi Mekke ya da Medine'de karşılar; ancak yayımlanan Ramazan umresi programlarında Taif ve Bedir gezisi fiyata dahil değildir. Bedir'i Ramazan'da görmek isteyenlerin bunu kayıt sırasında ayrıca konuşması gerekir.

Bedir, Medine'den yapılan günübirlik bir geziyle ya da Medine'den Mekke'ye geçilen gün yol üzerinde verilen bir molayla ziyaret edilebilir; hangisinin uygulanacağı programa bağlıdır. Fazilet Turizm'in yayımlanan standart umre programları Medine'den başlar; 14 günlük programda üçüncü, 20 günlük programda dördüncü gün Mekke'ye geçilir. Bedir ziyaretinin hangi gün yapılacağı günlük programlarda yazılı olmadığı için bunu kayıtta sormanız gerekir.

Medine-Mekke yolunda Bedir

Bedir, Hz. Peygamber döneminde Medine-Mekke yolunun Suriye kervan yoluyla birleştiği noktadaydı. Bugünkü doğrudan otoyol ise Bedir'den geçmez. Harita hesabına göre Mescid-i Nebevî'den Bedir'e yaklaşık 150 km, Bedir'den Mescid-i Haram'a yaklaşık 360 km yol vardır.

Bu, Medine-Mekke geçişine Bedir eklendiğinde doğrudan yola göre yaklaşık 70 km fazladan yol ve buna eklenen ziyaret süresi demektir. Harita sürelerine göre Medine'den sabah erken çıkılırsa Bedir'de öğleden önce durulup akşama Mekke'ye varılabilir. Umrenin ilk tavafını aynı akşam yapacağınızı düşünürseniz bu günün uzun geçeceğini bilmeniz gerekir.

İhramlıyken Bedir'i ziyaret etmek

Medine'den Mekke'ye umre için gidenlerin mikatı Zülhuleyfe'dir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Hz. Peygamber, Medine çevresinden Mekke'ye gidenlerin Medine'de ya da en geç Zülhuleyfe'de ihrama girmesi gerektiğini bildirmiştir. Bugün burası Âbâr-ı Ali adıyla da bilinir.

Bedir ziyareti Mekke yolculuğunun içinde yapılıyorsa, ihrama nerede girileceğini rehberiniz güzergâha göre bildirir. İhrama girildikten sonra yapılan Bedir ziyaretinde ihram yasakları sürer: koku sürünmez, erkekler dikişli elbise giymez, başlarını örtmez. Bu kurallar umre rehberinin ihram yasakları bölümünde ayrıntılı olarak yer alır.

Bedir'in Medine'den günübirlik ziyaret edildiği programlarda ise ihram meselesi doğmaz. Gidiş ve dönüş yaklaşık 300 km'dir; sabah çıkılırsa öğleden sonra Medine'ye dönülebilir. Medine'de üç gece kalınan programlarda bu, Medine'deki diğer ziyaretlere ve Mescid-i Nebevî'de geçirilecek vakte ayrılan zamandan kullanılır. Program süresinin ziyaretlere etkisini umre kaç günlük olmalı yazısında görebilirsiniz.

Kabir ve şehitlik ziyaretinde kabirdekilere selam verilir, onlar için dua edilir, kabirlerin üzerine basılmaz ve oturulmaz; ziyaret sessiz ve ağırbaşlı yapılır. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Ziyaret" maddesi bu âdabı Hz. Peygamber'in uygulamasına dayanarak anlatır. Bedir şehitliği ile Taif'teki İbn Abbas kabri için de aynı âdap geçerlidir.

Kabir ziyareti Hz. Peygamber tarafından önce yasaklanmış, daha sonra âhireti hatırlattığı için izin verilmiştir. Kaynaklara göre Hz. Peygamber Medine'deki Bakī' kabristanını sık sık ziyaret ederdi. Ziyaretin amacı ibret almak ve kabirdekiler için dua etmektir.

Ziyarette şu âdaba dikkat edilir:

• Kabristana girerken kendi âkıbetinizi düşünerek tevazu içinde olun.
• Kabirdekileri selamlayın; TDV'nin aktardığı duanın anlamı şöyledir: "Selâm size ey bu kabirlerde yatanlar! Allah bizi de sizi de bağışlasın. Siz bizden önce gittiniz, biz peşinizden geleceğiz." (Tirmizî, Cenâiz, 59).
• Hanefîlere göre kabrin yanında ayakta durarak dua edin.
• Kabirlerin üzerine basmayın, oturmayın (Müslim, Cenâiz, 96-98).
• Yüksek sesle konuşmaktan, gülüşmekten ve çevreyi rahatsız eden davranışlardan kaçının.
• Duvarlara, parmaklıklara yazı yazmayın, bez ya da ip bağlamayın.

Hatıra olarak taş ve toprak getirmek

Bedir'den ya da Taif'ten teberrük amacıyla taş veya toprak getirmenin dinî bir dayanağı yoktur. Diyanet'in "Hac ve Umre ile İlgili Fetvalar" kitabı, kutsallığın mekânların taşına ve toprağına değil mekânların kendisine ait olduğunu belirtir. İslâm âlimlerinin büyük çoğunluğu bunu doğru bulmamış ve mekruh saymıştır.

Fotoğraf çekerken de kabristanın bir ibadet ve ibret yeri olduğunu unutmamak gerekir. Görevlilerin uyarılarına uymak, kabirlerin önünde poz verir gibi durmamak ve dua edenlerin önünü kesmemek ziyaretin edebindendir. Suudi Arabistan'daki kabristanlarda ziyaret düzeni yerel yönetimin kurallarına tabidir; bu kurallar değişebildiği için rehberinizin yönlendirmesine uyun.

Taif ve Bedir ziyareti umrenin bir parçası değildir; geziye katılıp katılmamak sağlığınıza, kalan gün sayınıza ve Harem'de geçirmek istediğiniz vakte göre vereceğiniz bir karardır. Umrenin kendisi ihram, tavaf, sa'y ve tıraştan oluşur. Taif'e ya da Bedir'e gitmemek umrenizde hiçbir eksiklik doğurmaz.

Diyanet'in "Hac ve Umre ile İlgili Fetvalar" kitabı bu konuda yol gösteren bir örnek verir. Kitaba göre Medine'de Hz. Peygamber'in kabrini ziyaret etmek ve Ravza'da namaz kılmak bile haccın ya da umrenin farzı, vacibi veya sünneti değildir; bunları yapamadan Medine'den ayrılmak zorunda kalanların ibadetinde eksiklik olmaz. Taif ve Bedir gezileri de aynı şekilde menasikin dışında kalan ziyaretlerdir.

Öte yandan aynı kitap, Mescid-i Nebevî'de kılınan bir namazın Mescid-i Haram hariç diğer mescitlerde kılınan bin namazdan daha faziletli olduğunu bildiren hadisi aktarır (Buhârî, Fazlü's-salât, 1; Müslim, Hac, 505-506). Mescid-i Haram'ın faziletini de hesaba kattığınızda, Taif ya da Bedir için ayrılan bir gün, Harem'de geçirilmeyen bir gündür. Bu bir kayıp değil, bir tercihtir; önemli olan bilerek seçmektir.

Gezi şu durumlarda daha anlamlı olabilir:

• İlk kez değil de ikinci, üçüncü kez umreye gidenler için Taif ve Bedir, Mekke ile Medine dışında siyerin yaşandığı yerleri görme fırsatıdır.
• 14 gün ve daha uzun programlarda Mekke'de serbest gün sayısı arttığı için bir günü geziye ayırmak programı sıkıştırmaz.
• Siyer okumayı seven, Hz. Peygamber'in hayatını mekânlar üzerinden takip etmek isteyenler için iki durak da sırasıyla Mekke döneminin en ağır gününe ve Medine döneminin ilk büyük zaferine tanıklık eder.

Şu durumlarda ise Harem'de kalmak daha uygun olabilir:

• 7 ve 10 günlük kısa programlarda Mekke'de geçirilecek vakit zaten sınırlıdır.
• Uzun otobüs yolculuğu, dağ yolu ya da sıcak sağlığınızı zorluyorsa gezi yorgunluğu sonraki günlerin ibadetini etkileyebilir.
• Taif dönüşünde ihramla umre yapmayı sağlık ya da zaman bakımından taşıyamayacaksanız ve diğer görüşle amel konusunda içiniz rahat değilse, Mekke'de kalmak daha sade bir seçenektir.

Taif ve Bedir gezisinden önce gezinin fiyata dahil olup olmadığını, hangi gün yapılacağını, ulaşımın nasıl sağlanacağını ve ihram planını sormanız gerekir. Program sayfaları bu sorulardan yalnız bir kısmına cevap verir. Kalanını kayıt sırasında netleştirmek, yolculukta sürpriz yaşamamanızı sağlar.

Kayıt sırasında şu soruları sorabilirsiniz:

1. Seçtiğim programda Taif ve Bedir gezisi fiyata dahil mi, değilse katılım nasıl planlanıyor?
2. Taif gezisi hangi gün, kaçta başlıyor ve Mekke'ye kaçta dönülüyor?
3. Bedir hangi gün ziyaret ediliyor: Medine'den günübirlik mi, Mekke'ye geçerken mi?
4. Taif dönüşünde grup ihrama girip umre yapacak mı, ihrama nerede girilecek?
5. Gezide rehber eşlik ediyor mu, hangi mekânlarda duruluyor?
6. Yürüme güçlüğü olan yolcu için araçta ve ziyaret yerlerinde ne gibi kolaylık var?

Sık yapılan hatalar

• Taif günü dönüş uçuşundan önceki güne denk geliyorsa ihramla dönüşü ve umreyi hesaba katmamak.
• Hada yoluna araç tutmasına karşı önlem almadan çıkmak.
• Kışın Taif'e yazlık kıyafetle gidip akşam serinliğine hazırlıksız yakalanmak.
• Bedir'de öğle sıcağında susuz ve şapkasız kalmak.
• Programda "katılmak isteyenlerle" yazan bir geziyi fiyata dahil sanmak.

Bu soruların bir kısmı sağlıkla ilgilidir. İlaç düzeni, sıcak çarpması ve yorgunlukla ilgili öneriler umrede sağlık ve ilaç rehberinde toplu hâlde bulunur.

Taif ve Bedir'i görmek önceliğiniz ise programı buna göre seçmek gerekir. Yayımlanan programlar arasında bu gezinin fiyata dahil olduğu tek program 14 günlük standart umredir; daha uzun Mekke kalışı isteyenler için 20 ve 24 günlük programlarda Taif günü isteğe bağlıdır. Tüm seçenekleri standart umre programları sayfasında yan yana görebilir, uygun dönemi bulduğunuzda rezervasyon talebi bırakabilirsiniz.

• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Tâif" (M. Sabri Küçükaşçı)
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Bedir Gazvesi"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ehl-i Bedir"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Addâs"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Abdullah b. Abbas"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ci'râne"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Cin Sûresi"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mîkāt"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Zülhuleyfe"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Midhat Paşa"
• TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ziyaret"
• Diyanet Din İşleri Yüksek Kurulu, Taif gibi mikat dışındaki bir yere gidenlerin Harem'e dönüşte ihramı (28.02.2024)
• Diyanet Din İşleri Yüksek Kurulu, İhramsız olarak Mekke'ye girmenin hükmü
• Diyanet İşleri Başkanlığı, Hac ve Umre ile İlgili Fetvalar, 3. baskı, Ankara 2025
• Diyanet İşleri Başkanlığı, Hadislerle İslâm, cilt 6, s. 517-518
• Kur'an-ı Kerim Meali, Âl-i İmrân 3/123-125
• Kur'an-ı Kerim Meali, Enfâl 8/9-11
• Kur'an-ı Kerim Meali, Enfâl 8/41-42
• Kur'an-ı Kerim Meali, Ahkâf 46/29
• Suudi Arabistan Turizm Otoritesi, Visit Saudi: Taif
• OpenStreetMap (rota hesaplarının harita verisi)
• Wikipedia, "Taif" (Addâs Mescidi ve Hada yolu)
• Wikipedia, "Badr, Saudi Arabia" (Bedir'in bugünkü yeri ve iklimi)